අටවන සූත්‍රයේ “තස්මා” යනු යම්හෙයකින් දෘෂ්ටි නම් දම්වැල නිසා තණ්හාව නම් රැහැනින් තම ශරීරය සාර වශයෙන් ගැනීම නම් ටැඹෙහි බඳිනා ලදුයේ, සසර පවත්නා බාල පුහුදුන් පුද්ගලයා සෑම ඉරියව්වකම ස්කන්‍ධ පංචකය නිසාම පවතියි. යම් හෙයකින් බොහෝ කාලයක පටන් මේ සිත රාගයෙන්, ද්වේෂයෙන්, මෝහයෙන් කිලිටු වූයේද එහෙයිනි. “චිත්ත සංකි ලෙසා” යනු මනාසේ නාගත් සත්ත්‍වයෝ සිත කිලිටි වීමෙන්ම කිලුටට පත්වෙති යනුයි. අශුචි සහිත ශරීරයක් ඇති පුද්ගලයාගේ සිත පිරිසිදු නම් ඔහු පිරිසිදු සත්ත්‍වයෙකි. එනිසා පැරැන්නෝ මෙසේ කීහ.

“මහර්ෂීන් වහන්සේ බුදුපියාණන් වහන්සේ ශරීරය කිලුටුකල්හි මානවයෝ කිලුටුවෙන බවත් ශරීරය පිරිසිදු කළ කල්හි පිරිසිදු වන බවත් නොදෙසූහ.”

“මහර්ෂීන් වහන්සේ මානවයෝ සිත කිලුටු වනවිට, කිලුටට පත්වන බවත් සිත පිරිසිදු වනවිට සත්ත්‍වයෝද පිරිසිදු බවට පත්වන බවත් වදාළහ.”

“මරණ නාම චිත්තං” යනු බ්‍රාහ්මණ, පාසාණ්ඩාදීන්ගේ සිත විවරණ චිත්ත” (සසර හැසිරෙන සිත) නම් වේ. ඔවුහු වස්ත්‍ර කොටුවක් සාදාගෙන, එහි නානාප්‍රකාර වූ සුගති දුගති වශයෙන් සැපසම්පත් හා විපත් පිළිබඳව ලියවා - “මේ කර්මය කොට මෙහි උපදියි.” “මේ ක්‍රියාව කොට මෙහි උපදියි” ආදී වශයෙන් දක්වමින් ඒ සිත ගෙන හැසිරෙති. “චිත්තෙනෙව චිත්තිතං” යනු විසිතුරු ආකාරයෙන් සිතා කරන ලද බැවින් සිතින්ම විසිතුරු කරන ලද යනුයි. “චිත්තඤ්ඤෙව චිත්තතරං” යනු ඒ සිතේ උපාය පර්යේෂණ සිත ඊටද වඩා විසිතුරුය යනුයි. “තිරච්ඡානගතා පාණා චිත්තෙනෙව චිත්තිතා” යනු කර්ම චිත්තයෙන්ම විසිතුරු කරන ලද යනුයි. ඒ කර්ම චිත්තය වනාහී මේ වටු-තිත්වටු ආදීන්ගේ “මෙසේ සිත් වන්නෙමු”යි උත්සාහ කිරීමක් නම් නැත. කර්මය විසින් සත්ත්වයා නියමිත යෝනියට පමුණුවයි. ඔවුන් චිත්තභාවයන් ඉන්පසු එම යෝනිය මුල් කරගෙන පවතී. යෝනියට සපැමිණි ඒ සත්ත්‍වයෝ ඒ ඒ යෝනියටම ගැලපෙන සිත් ඇත්තෝ වෙති. මෙසේ යෝනියෙන් සිදුකරන චිත්ත ස්වභාවය දතයුතුයි. කර්මයෙන් යෝනිය තීරණය කරන ලදැයි දතයුතුයි.

තවද මේ සිත නම් සහජාත වූවකි. එක්ම උපන් ධර්ම චිත්තතාවයෙනුත්, භූමි චිත්තතාවයෙනුත්, වස්තු චිත්තතාවයෙනුත්, ද්වාර චිත්තතාවයෙනුත්, ආරම්මණ චිත්තතාවයෙනුත් කර්මය නානාවිධ වේ. කර්මයේ නානාවිධ භාවයෙන් කර්මය නානාකාර බව මුල් වූ ලිංග නානාවිධ බව, සංඥා නානාවිධ බව, ව්‍යවහාර නානාවිධ බව ආදී වශයෙන් අනේකවිධ වූ චිත්තයෝ නිෂ්පාදනය කිරීම් වශයෙන් තිරිසන් ගතවුවන්ගේ ද සිතින් සිත විසිතුරුම වේ යැයි දතයුතුයි.

“රජකො” යනු වස්ත්‍රයන්හි සායම් පොවා රූප අඳින්නෙක්ය. ඔහු අදක්‍ෂයෙක් නම් අප්‍රිය රූප අඳියි. දක්‍ෂයෙක් නම් ප්‍රිය වූ දර්ශනීය වූ රූප අඳියි. මේ අයුරින්ම පුහුදුන් පුද්ගලයා අකුසල් සිතින් හෝ ඥානය රහිත වූ කුසල් සිතින් හෝ චක්‍ෂු ආදී ඉන්‍ද්‍රිය සම්පත්වලින් හීන වූ විපරීත වූ විකෘති රූපයක් උපදවයි. ඥාන සම්ප්‍රයුක්ත (මනාව යෙදුණු) කුසල් සිතින් චක්‍ෂු ආදී ඉන්‍ද්‍රිය සම්පත් සහිත වූ ඉතා ලස්සන රූපයක් උපදවයි.

නවවන සූත්‍රයේ - “සෙය්‍යථාපි භික්ඛවෙ කුක්කුටියා අණ්ඩානී” මෙහිදී කලු පක්‍ෂය හා සුදු පක්‍ෂය වශයෙන් උපමා දෙකක් පවසන ලදී. ඒවා අතුරින් කළු පක්‍ෂයේ උපමාව අර්ථයෙන් හීනය. අනික අර්ථයෙන් පිරිපුන්ය. සුදු පක්‍ෂයේ (යහපත් පැත්තේ) උපමාවේ අර්ථ මෙසේ දතයුතුයි. “සෙය්‍යථා” යනු උපමා අර්ථයේ නිපාතයකි. “අපි” යන්න මෙහි ගෞරවාර්ථයේ යෙදුණි. පද දෙකම එක්වී “සෙය්‍යථාපි නාම භික්ඛවෙ!” (මහණෙනි! යම්සේ) යනුවෙන් දක්වයි. “කුක්කුටියා අණ්ඩානි අට්ඨවා දසවා දවාදවා” යනු මෙහි කිකිළියට, කියන ලද ආකාරයෙන් ම නොව, ඊට වඩා අඩුවැඩි වශයෙන් බිත්තර දමයි. වාග් මධුරත්‍වය සඳහා මෙසේ කියන ලදී. (වචනයන්ගේ මටසිලුටු බව) මෙසේ ලොව මටසිලුටු වදන් සෑම බසකම ඇත. “නානස්ස” යනු “තානි අස්සු” ඒවායෙහි යන අර්ථයි. “කුක්කුටියා සම්මා අධිසයිතානි” යනු ඒ බිජු ඉපිද වූ කිකිළිය පියාපත් දිගහැර ඒ බිජු මත්තෙහි නිදන්නී මැනවින් රක්නා ලද්දීය යනුයි. “සම්මා පරිසෙදිතානි” යනු කලින් කලට ඍතු ගන්වමින් මනාව හාත්පස මැනවින් තෙත්කළ, මැනවින් උණුසුම් කළ යනුයි. “සම්මා පරිභාවිතානී” කලින් කලට මනාව හාත්පස වඩන ලද යනුයි. කුකුළු ගඳ මනාව ගන්වන ලද යන අර්ථයයි. “කිඤ්චාපි තස්සා කුක්කුටියා” යනු ඒ කිකිළිය මේ කටයුතු තුන සිදු කිරීමෙන් අප්‍රමාදීව ක්‍රියා කිරීමෙන් මෙසේ ආශාවක් පහළ නොවූවත් යනුයි. “අථඛො භබ්බාව තෙ” යනු ඉක්බිති ඒ කුකුළු පැටවු කී ලෙසින් ම සුවසේ නික්මීමට හැකියාව ලබත්මය යනුයි. මේ කිකිළියන් දෙදෙනාගෙන් මෙසේ තමා දැමූ බිජු තුන් අයුරින්ම මනාව පරිපාලනය කරන කිකිළියගේ බිත්තර කුණු නොවේ. ඒවා මැනවින් තෙත් වූයේ මුහුකුරා යයි. කටුව සිහින් වේ. පයේ නියපොතු ද මුවතුඩ ද රළු වේ. තමාම මුහුකුරා යෑමට පත් වේ. කටුව සිහින් වූ බැවින් ඒ අතරින් පිටත ලෝකයේ ඇති ආලෝකය පෙනේ. එනිසා බොහෝකලක් අත්පා හකුළුවාගෙන, සම්බාධ සහිතව නිදන අපට මේ පිටත ආලෝකය පෙනේ. එය දැන් අපට සැපවිහරණයක් වන්නේ යැයි නික්මෙනු කැමතිව කටුවට පයින් ගසති. ගෙල දිගු කරති. එවිට ඒ කටුව දෙකට බිඳේ. එවිට පියාපත් සොළවමින් ඒ ක්‍ෂණයට අනුරූපව තදකරමින් නික්මෙන්නේමය. නික්මී ගම-කෙත බබුළුවමින් හැසිරෙති.