44-49. විවර්‍තඥානෂට්කය
(44. සඤ්ඤාවිවර්‍තඥනය)
කිසෙයින් (නෛෂ්ක්‍රම්‍යාදිය) අධිකභාවයෙන් පැවැති ප්‍රඥාව සංඥාවිවර්‍තඥාන වෙයි යත්:
නෛෂ්ක්‍රම්‍යය අධික කොට පැවැති ප්‍රඥාව ප්‍රඥාසම්ප්‍රයුක්ත සංඥාව හේතු කොට ගෙන කාමච්ඡන්‍දයෙන් පෙරැළේ නු යි අධිකභාවයෙන් පැවැති ප්‍රඥාව සංඥාවිවර්‍තඥාන නම් වෙයි. අව්‍යාපාදය අධික කොට පැවැති ප්‍රඥාව ප්‍රඥාසම්ප්‍රයුක්ත සංඥාව හේතු කොට ගෙන ව්‍යාපාදයෙන් පෙරැළේ නු යි අධිකභාවයෙන් පැවැති ප්‍රඥාව සංඥාවිවර්‍තඥාන නම් වෙයි. ආලෝකසංඥාව අධික කොට පැවැති ප්‍රඥාව ප්‍රඥාසම්ප්‍රයුක්ත සංඥාව හේතු කොට ගෙන ථිනමිද්ධයෙන් පෙරැළේ නු යි අධිකභාවයෙන් පැවැති ප්‍රඥාව සංඥාවිවර්‍තඥාන නම් වෙයි. අවික්‍ෂේපය අධික කොට පැවැති ප්‍රඥාව ප්‍රඥාසම්ප්‍රයුක්ත සංඥාව හේතු කොට ගෙන ඖද්ධත්‍යයෙන් පෙරැළේ නු යි අධිකභාවයෙන් පැවැති ප්‍රඥාව සංඥාවිවර්‍තඥාන නම් වෙයි. ධර්‍මනිශ්චය අධික කොට පැවැති ප්‍රඥාව ප්‍රඥාසම්ප්‍රයුක්ත සංඥාව හේතු කොට ගෙන විචිකිත්සායෙන් පෙරැළේ නු යි අධිකභාවයෙන් පැවැති ප්‍රඥාව සංඥාවිවර්‍තඥාන නම් වෙයි. ඥානය අධික කොට පැවැති ප්‍රඥාව ප්‍රඥාසම්ප්‍රයුක්ත සංඥාව හේතු කොට ගෙන අවිද්‍යායෙන් පෙරැළේ නු යි අධිකභාවයෙන් පැවැති ප්‍රඥාව සංඥාවිවර්‍තඥාන නම් වෙයි. ප්‍රාමෝද්‍යය අධික කොට පැවැති ප්‍රඥාව ප්‍රඥාසම්ප්‍රයුක්ත සංඥාව හේතු කොට ගෙන අරතියෙන් පෙරැළේ නු යි අධිකභාවයෙන් පැවැති ප්‍රඥාව සංඥාවිවර්‍තඥාන නම් වෙයි. ප්‍රථමධ්‍යානය අධික කොට පැවැති ප්‍රඥාව ප්‍රඥාසම්ප්‍රයුක්ත සංඥාව හේතු කොට ගෙන නීවරණයන් කෙරෙන් පෙරැළේ නු යි අධිකභාවයෙන් පැවැති ප්‍රඥාව සංඥාවිවර්‍තඥාන නම් වෙයි. ... අර්‍හන්මාර්‍ගය අධික කොට පැවැති ප්‍රඥාව ප්‍රඥාසම්ප්‍රයුක්ත සංඥාව හේතු කොට ගෙන සියලු කෙලෙසුන් කෙරෙන් පෙරැළේ නු යි අධිකභාවයෙන් පැවැති ප්‍රඥාව සංඥාවිවර්‍තඥාන නම් වෙයි.
එය ඥාතාර්‍ත්‍ථයෙන් ඥාන යැ ප්‍රජානනාර්‍ත්‍ථයෙන් ප්‍රඥා යි. එයින් කියනු ලැබෙයි: ‘අධිපතත්තා පඤ්ඤා සඤ්ඤාවිවට්ටෙ ඤාණං’යි.
(45. චේතෝවිවර්‍තඥානය)
කිසෙයින් නානා ස්වභාවයෙහි පැවැති ප්‍රඥාව චේතෝවිවර්‍තඥාන වෙයි යත්:
කාමච්ඡන්‍දය නානාස්වභාවය යැ නෛෂ්ක්‍රම්‍ය එක ස්වභාව යැ (කාමච්ඡන්‍දයෙහි ආදීනව දැක්මෙන්) නෛෂ්ක්‍රම්‍යයාගේ ඒකස්වභාවය සිතන්නහුට (නෛෂ්ක්‍රම්‍යක්‍ෂණයෙහි) කාමච්ඡන්‍දයෙන් සිත පරාවර්‍තනය වේ නු යි නානාත්‍වයෙහි ප්‍රඥාව චේතෝවිවර්‍තඥාන වෙයි. ව්‍යාපාදය නානාස්වභාව යැ අව්‍යාපාදය එක ස්වභාව යැ (ව්‍යාපාදයාගේ ආදීනව දැක්මෙන්) අව්‍යාපාදයාගේ ඒකත්‍වය සිතන්නහුට ව්‍යාපාදයෙන් සිත පරාවර්‍තනය වේ නු යි නානාත්‍වයෙහි ප්‍රඥාව චෙතොවිවර්‍තනඥාන වෙයි. ථිනමිද්ධය නානාස්වභාව යැ ආලෝකසංඥාව ඒකස්වභාව යැ (ථිනමිද්ධයාගේ ආදීනව දැක්මෙන්) ආලෝකසංඥාවගේ ඒකත්‍වය සිතන්නහුට ථීනමිද්ධයෙන් සිත පරාවර්‍තනය වේ නු යි නානාත්‍වයෙහි ප්‍රඥාව චෙතොවිවර්‍තනඥාන වෙයි. සියලු ක්ලේශයෝ නානාස්වභාව යැ අර්‍හන්මාර්‍ගයාගේ ඒකස්වභාව යැ (සියලු කෙලෙසුන්ගේ ආදීනව දැක්මෙන්) අර්‍හන්මාර්‍ගයාගේ ඒකත්‍වය සිතන්නහුට සියලු කෙලෙසුන් කෙරෙන් සිත පරාවර්‍තනය වේ නුයි නානාත්‍වයෙහි ප්‍රඥාව චෙතොවිවර්‍තනඥාන වේ.
එය ඥාතාර්‍ත්‍ථයෙන් ඥාන යැ ප්‍රජානනාර්‍ත්‍ථයෙන් ප්‍රඥා යි. එයින් කියනු ලැබෙයි: ‘නානත්තේ පඤ්ඤා චේතෝවිවට්ටෙ ඤාණං’යි.
(46. චිත්තවිවර්‍තඥානය)
කිසෙයින් (නෛෂ්ක්‍රම්‍යාදි වශයෙන්) සිත පිහිටුවීමෙහි ප්‍රඥාව චිත්තවිවර්‍තනඥාන වෙයි යත්:
කාමච්ඡන්‍ද දුරු කරනුයේ නෛෂ්ක්‍රම්‍යයාගේ වශයෙන් සිත පිහිටා සිටී නු යි අධිෂ්ඨානයෙහි ප්‍රඥාව චිත්තවිවර්‍තනඥාන යැ. ව්‍යාපාදය දුරු කරනුයේ අව්‍යාපාදයාගේ වශයෙන් සිත පිහිටා සිටීනු යි අධිෂ්ඨානයෙහි ප්‍රඥාව චිත්තවිවර්‍තනඥාන යැ ථිනමිද්ධය දුරු කරනුයේ ආලෝකසංඥාවගේ වශයෙන් සිත පිහිටා සිටී නු යි අධිෂ්ඨානයෙහි ප්‍රඥාව චිත්තවිවර්‍තන ඥාන යැ. ... සියලු කෙලෙසුන් දුරු කරනුයේ අර්‍හන්මාර්‍ගයාගේ වශයෙන් සිත පිහිටා සිටී නු යි අධිෂ්ඨානයෙහි ප්‍රඥාව චිත්තවිවර්‍තඥාන යි.
එය ඥාතාර්‍ත්‍ථයෙන් ඥාන යැ ප්‍රජානනාර්‍ත්‍ථයෙන් ප්‍රඥා යි. එයින් කියනු ලැබෙයි: ‘අධිට්ඨානෙ පඤ්ඤා චිත්තවිවට්ටෙ ඤාණං’යි.
(47. ඥානවිවර්‍තඥානය)
කිසෙයින් ශුන්‍යත (අනාත්මානුදර්‍ශන) ප්‍රඥාව ඥානවිවර්‍තනඥාන වෙයි යත්:
චක්‍ෂුස ආත්ම හෙයින් හෝ ආත්මනිය හෙයින් හෝ නිත්‍ය හෙයින් හෝ ධ්‍රැව හෙයින් හෝ ශාශ්වත හෙයින් හෝ අවිපරිණාමස්වභාව හෙයින් හෝ ශූන්‍ය යැ යි යථාස්වභාවයෙන් දන්නාහට දක්නාහට චක්‍ෂුසෙහි බැසගැනීමෙන් ඥානය පෙරැළේ නු යි ශුන්‍යත ප්‍රඥාව ඥානවිවර්‍තඥාන වෙයි. ශ්‍රෝතය ශූන්‍ය යැ ඝ්‍රාණය ශූන්‍ය යැ ... ජීහ්වාව ශූන්‍ය යැ ... කය ශූන්‍ය යැ ... මනස ආත්ම හෙයින් හෝ ආත්මනිය හෙයින් හෝ නිත්‍ය හෙයින් හෝ ධ්‍රැව හෙයින් හෝ ශාශ්වත හෙයින් හෝ අවිපරිණාමධර්‍ම හෙයින් හෝ ශූන්‍ය යැ යි යථාස්වභාවයෙන් දන්නාහට දක්නාහට මනසෙහි බැසැගැනීමෙන් ඥානය පෙරළේ නු යි ශූන්‍යතප්‍රඥාව ඥානවිවර්‍තඥාන වේ.
එය ඥාතාර්‍ත්‍ථයෙන් ඥාන යැ ප්‍රජානනාර්‍ත්‍ථයෙන් ප්‍රඥා යි. එයින් කියනු ලැබෙයි: ‘සුඤ්ඤතෙ පඤ්ඤා ඤාණවිවට්ටෙ ඤාණං’යි.
(48. විමොක‍්‍ෂවිවර්‍තඥානය)
කිසෙයින් (කාමච්ඡන්‍දාදිය) දුරැලීමෙහි පැවැති ප්‍රඥාව විමොක‍්‍ෂවිවර්‍තඥාන වෙයි යත්:
නෛෂ්ක්‍රම්‍යයෙන් කාමච්ඡන්‍දය හැරපියා නු යි හැරපීමෙහි ප්‍රඥාව විමොක‍්‍ෂවිවර්‍තඥාන වෙයි. අව්‍යාපාදයෙන් ව්‍යාපාදය හැරපියා නු යි. හැරපීමෙහි ප්‍රඥාව විමොක‍්‍ෂවිවර්‍තඥාන වෙයි. ආලෝකසංඥායෙන් ථිනමිද්ධය හැරපියා නු යි. හැරපීමෙහි ප්‍රඥාව විමොක‍්‍ෂවිවර්‍තඥාන වෙයි. අවික්‍ෂෙපයෙන් ඖද්ධත්‍යය හැරපියා නු යි හැරපීමෙහි ප්‍රඥාව විමොක‍්‍ෂවිවර්‍තඥාන වෙයි. ධර්‍මනිශ්චයෙන් විචිකිත්සාව හැරපියා නු යි හැරපීමෙහි ප්‍රඥාව විමොක‍්‍ෂවිවර්‍තඥාන වෙයි. ... අර්‍හන්මාර්‍ගයෙන් සියලු කෙලෙසුන් හැරපියා නු යි හැරපීමෙහි ප්‍රඥාව විමොක‍්‍ෂවිවර්‍තඥාන වේ.
එය ඥාතාර්‍ත්‍ථයෙන් ඥාන යැ ප්‍රජානනාර්‍ත්‍ථයෙන් ප්‍රඥා යි. එයින් කියනු ලැබෙයි: ‘වොස්ග්ගෙ පඤ්ඤා විමොක්ඛවිවට්ටෙ ඤාණං’යි.