19. ධර්‍මනානාත්‍ව ඥානය
කිසෙයින් නවධර්‍මයන් පිරිසිඳ දැනීමේ ප්‍රඥාව ධර්‍මනානාත්‍වඥාන වෙයි යත්:
කිසෙයින් ධර්‍මයන් ව්‍යවස්ථා කෙරේ ද යත්: කාමාවචර ධර්‍මයන් කුශල හෙයින් ව්‍යවස්ථා කෙරෙයි, අකුශල හෙයින් ව්‍යවස්ථා කෙරෙයි, අව්‍යාකෘත හෙයින් ව්‍යවස්ථා කෙරෙයි, රූපාවචරධර්‍මයන් කුශල හෙයින් ව්‍යවස්ථා කෙරෙයි, අව්‍යාකෘත හෙයින් ව්‍යවස්ථා කෙරෙයි, අරූපාවචර ධර්‍මයන් කුශල හෙයින් ව්‍යවස්ථා කෙරෙයි, අව්‍යාකෘත හෙයින් ව්‍යවස්ථා කෙරෙයි, අපර්‍ය්‍යාපන්නධර්‍මයන් කුශල හෙයින් ව්‍යවස්ථා කෙරෙයි, අව්‍යාකෘත හෙයින් ව්‍යවස්ථා කෙරෙයි.
කිසෙයින් කාමාවචරධර්‍මයන් කුශල හෙයින් ව්‍යවස්ථා කෙරේ ද, අකුශල හෙයින් ව්‍යවස්ථා කෙරේ ද, අව්‍යාකෘත හෙයින් ව්‍යවස්ථා කෙරේ ද යත්: දශකුශලකර්‍මපථයන් කුශල හෙයින් ව්‍යවස්ථා කෙරෙයි, දශ අකුශල කර්‍මපථයන් අකුශල හෙයින් ව්‍යවස්ථා කෙරෙයි, රූපය ද විපාකය ද ක්‍රියාව ද අව්‍යාකෘත හෙයින් ව්‍යවස්ථා කෙරෙයි. මෙසෙයින් කාමාවචරධර්‍මයන් කුශල හෙයින් ව්‍යවස්ථා කෙරෙයි, අකුශල හෙයින් ව්‍යවස්ථා කෙරෙයි, අව්‍යාකෘත හෙයින් ව්‍යවස්ථා කෙරේ.
කිසෙයින් රූපාවචරධර්‍මයන් කුශල හෙයින් ව්‍යවස්ථා කෙරෙයි, අව්‍යාකෘත හෙයින් ව්‍යවස්ථා කෙරෙයි යත්: මෙ මිනිස්ලොවැ සිටියහුගේ සතර ධ්‍යානයන් කුශල හෙයින් ව්‍යවස්ථා කෙරෙයි, (විපාක වශයෙන්) එ බඹලොවැ උපන්නහුගේ සතර විපාකධ්‍යානයන් අව්‍යාකෘත හෙයින් ව්‍යවස්ථා කෙරෙයි, මෙසෙයින් රූපාවචරධර්‍මයන් කුශල හෙයින් ව්‍යවස්ථා කෙරෙයි, අව්‍යාකෘත හෙයින් ව්‍යවස්ථා කෙරේ.
කිසෙයින් අරූපාවචරධර්‍මයන් කුශල හෙයින් ව්‍යවස්ථා කෙරෙයි, අව්‍යාකෘත හෙයින් ව්‍යවස්ථා කෙරෙයි යත්: මෙ මිනිස් ලොවැ සිටියහුගේ සතර අරූපාවචරසමාපත්තීන් කුශල හෙයින් ව්‍යවස්ථා කෙරෙයි, ඒ අරූතලයෙහි උපන්නහුගේ සතර විපාක අරූපාවචරසමාපත්තීන් අව්‍යාකෘත හෙයින් ව්‍යවස්ථා කෙරෙයි. මෙසෙයින් අරූපාවචරධර්‍මයන් කුශල හෙයින් ව්‍යවස්ථා කෙරෙයි, අව්‍යාකෘත හෙයින් ව්‍යවස්ථා කෙරේ.
කිසෙයින් අපර්‍ය්‍යාපන්නධර්‍මයන් කුශල හෙයින් ව්‍යවස්ථා කෙරෙයි, අව්‍යාකෘත හෙයින් ව්‍යවස්ථා කෙරෙයි යත්: සතර ආර්‍ය්‍යමාර්‍ගයන් කුශල හෙයින් ව්‍යවස්ථා කෙරෙයි. සතර ශ්‍රාමණ්‍යඵලයන් ද නිර්‍වාණය ද අව්‍යාකෘත හෙයින් ව්‍යවස්ථා කෙරෙයි. මෙසෙයින් අපර්‍ය්‍යාපන්නධර්‍මයන් කුශල හෙයින් ව්‍යවස්ථා කෙරෙයි. අව්‍යාකෘත හෙයින් ව්‍යවස්ථා කෙරෙයි. මෙසෙයින් ධර්‍මයන් ව්‍යවස්ථා කෙරේ.
ප්‍රාමෝද්‍යමූලධර්‍මයෝ නව දෙනෙකි: අනිත්‍ය හෙයින් මෙනෙහි කරන්නාහට ප්‍රාමෝද්‍යය උපදී. ප්‍රමුදිතයාහට ප්‍රීතිය උපදී. ප්‍රීතිසිත් ඇත්තහුගේ නාමකය සන්හුන් දරථ ඇත්තේ වෙයි. නිවුණුකය ඇත්තේ චෛතසික සුඛය විඳී. සුව ඇත්තහුගේ සිත එකඟ වෙයි. සිත එකඟ වූ කල්හි (උදයව්‍යයඥානාදි වශයෙන් සංස්කාරයන්) යථාස්වභාවයෙන් දැනැගනී. නුවණැසින් දකී. යථාස්වභාවයෙන් දන්නේ නුවණැසින් දක්නේ සංස්කාරයන්හි උකටලි වෙයි. උත්කණ්ඨිත වනුයේ සංසාකාරයන් කෙරෙන් විරක්ත වෙයි. විරාගය හේතු කොට ගෙන නිර්‍වාණයෙහි (අධිමෝක්‍ෂයෙන්) මිදෙයි. දුඃඛ වශයෙන් මෙනෙහිකරන්නාහට ප්‍රාමෝද්‍යය උපදී. ... අනාත්ම වශයෙන් මෙනෙහිකරන්නාහට ප්‍රාමෝද්‍යය උපදී. ...
රූපය අනිත්‍ය වශයෙන් මෙනෙහි කරන්නාහට ප්‍රාමෝද්‍යය උපදී. ... වේදනාව ... සංඥාව ... සංස්කාරයන් ... විඥානය ... චක්‍ෂුස ... ජරාමරණය අනිත්‍ය වශයෙන් මෙනෙහි කරන්නාහට ප්‍රාමෝද්‍යය උපදී. … ජරාමරණය දුඃඛ වශයෙන් මෙනෙහි කරන්නාහට ප්‍රාමෝද්‍යය උපදී. … ජරාමරණය අනාත්ම වශයෙන් මෙනෙහි කරන්නාහට ප්‍රාමෝද්‍යය උපදී. ... ප්‍රමුදිත වූවහුට ප්‍රීතිය උපදී. ප්‍රීතිසිත් ඇත්තහුගේ නාමකාය සන්හුන් දරථ ඇත්තේ වෙයි. සැහැල්ලු වූ කය ඇත්තේ චෛතසිකසුඛය විඳී. සුව ඇත්තහුගේ සිත එකඟ වෙයි. සිත එකඟ වූ කල්හි (සංස්කාරයන්) යථාස්වභාවයෙන් දැනැගනී. නුවණැසින් දකී. යථාස්වභාවයෙන් දන්නේ නුවණැසින් දක්නේ උකටලි වෙයි. උත්කණ්ඨිත වනුයේ සංස්කාරයන් කෙරෙන් විරක්ත වෙයි. විරාගය හේතු කොට ගෙන නිර්‍වාණයෙහි (අධිමෝක්‍ෂයෙන්) මිදෙයි. මොහු නවදෙන ප්‍රාමෝද්‍යමූලකධර්‍මයෝ යි.
යොනිසොමනසිකාරමූලකධර්‍මයෝ නව දෙනෙකි: අනිත්‍ය වශයෙන් නුවණින් මෙනෙහි කරන්නාහට ප්‍රාමෝද්‍යය උපදී. ප්‍රමුදිත වූවහුට ප්‍රීතිය උපදී. ප්‍රීතියෙන් යුත් සිත් ඇත්තහු ගේ නාමකාය සන්හිඳෙයි. සන්හුන් කය ඇත්තේ චෛතසිකසුඛය විඳී. සුව ඇත්තහුගේ සිත අරමුණෙහි සමාහිත වෙයි. සමාහිත වූ සිතින් ‘මේ දුකැ’යි යථාස්වභාවයෙන් (නුවණින්) දැනගනී. මේ ‘දුඃඛසමුදය’යි යථාස්වභාවයෙන් (නුවණින්) දැනගනී. මේ ‘දුඃඛනිරෝධය’යි යථාස්වභාවයෙන් දැනගනී. මේ ‘දුඃඛනිරෝධගාමිනීප්‍රතිපදා’ යැ යි යථාස්වභාවයෙන් දැනගනී.
දුඃඛ විසින් නුවණින් මෙනෙහි කරන්නාහට ප්‍රාමෝද්‍යය උපදී. ප්‍රමුදිත වූවහුට ප්‍රීතිය උපදී, ප්‍රීතියෙන් යුත් සිත් ඇත්තහුගේ නාමකාය සන්හිඳෙයි. සන්හුන් කය ඇත්තේ චෛතසිකසුඛය විඳී. සුව ඇත්තහුගේ සිත සමාහිත වෙයි. සමාහිත වූ සිතින් ‘මේ දුකැ’යි යථාස්වභාවයෙන් දැනගනී. මේ ‘දුඃඛසමුදය’යි යථාස්වභාවයෙන් දැනගනී. මේ ‘දුඃඛනිරෝධය’යි යථාස්වභාවයෙන් දැනගනී. මේ ‘දුඃඛනිරෝධගාමිනීප්‍රතිපදා’යැ යි යථාස්වභාවයෙන් දැනගනී.
අනාත්ම විසින් නුවණින් මෙනෙහිකරන්නාහට ප්‍රාමෝද්‍යය උපදී ... රූපය අනිත්‍ය විසින් නුවණින් මෙනෙහි කරන්නාහට ප්‍රාමෝද්‍යය උපදී. ... රූපය දුඃඛ විසින් නුවණින් මෙනෙහිකරන්නාහට ප්‍රාමෝද්‍යය උපදී. ... රූපය අනාත්ම විසින් නුවණින් මෙනෙහි කරන්නාහට ප්‍රාමෝද්‍යය උපදී. ... වේදනාව ... සංඥාව ... සංස්කාරයන් ... විඥානය ... චක්‍ෂුස .. ජරාමරණය අනිත්‍ය විසින් නුවණින් මෙනෙහි කරන්නාහට ප්‍රාමෝද්‍යය උපදී. ජරාමරණය දුඃඛ විසින් නුවණින් මෙනෙහි කරන්නාහට ප්‍රාමෝද්‍යය උපදී ... ජරාමරණය අනාත්ම විසින් නුවණින් මෙනෙහි කරන්නාහට ප්‍රාමෝද්‍යය උපදී. ප්‍රමුදිත වූවහුට ප්‍රීතිය උපදී. ප්‍රීතියෙන් යුත් සිත් ඇත්තහුගේ නාමකය සන්හිඳෙයි. සන්හුන් කය ඇත්තේ චෛතසිකසුඛය විඳී. සුව ඇත්තහුගේ සිත සමාහිත වෙයි. සමාහිත වූ සිතින් ‘මේ දුකැ’යි යථාස්වභාවයෙන් දැනගනී. මේ ‘දුඃඛසමුදය’යි යථාස්වභාවයෙන් දැනැගනී. මේ ‘දුඃඛනිරෝධය’යි යථාස්වභාවයෙන් දැනගනී. මේ දුඃඛනිරෝධගාමිනීප්‍රතිපදා’ යි යථාස්වභාවයෙන් දැනගනී. මොහු නවදෙන යොනිසොමනසිකාරමූලකධර්‍මයෝ යි.