16. ගෝචරනානාත්‍ව ඥානය
කිසෙයින් බාහිරවිෂයයන් පිරිසිඳදැනීමේ ප්‍රඥාව ගෝචරනානාත්‍වඥාන වෙයි යත්:
කිසෙයින් බාහිරධර්‍මයන් නිශ්චය කෙරෙයි යත්: අධ්‍යාත්මයෙන් බාහිර වූ රූපායතනධර්‍මයන් නිශ්චය කෙරෙයි. බාහිර වූ ශබ්දායතනධර්‍මයන් නිශ්චය කෙරෙයි. බාහිර වූ ගන්‍ධායතනධර්‍මයන් නිශ්චය කෙරෙයි. බාහිර වූ රසායතනධර්‍මයන් නිශ්චය කෙරෙයි. බාහිර වූ ස්ප්‍රෂ්ටව්‍යධර්‍මයන් නිශ්චය කෙරෙයි. (භවාඞ්ගමනස්සම්ප්‍රයුක්ත) වූ බාහිර ධර්‍මායතනපර්‍ය්‍යාපන්නධර්‍මයන් නිශ්චය කෙරේ.
කිසෙයින් බාහිරරූපයන් නිශ්චය කෙරෙයි යත්: රූපායතනධර්‍මයෝ අවිද්‍යාහේතුයෙන් උපන්හ’යි නිශ්චය කෙරෙයි. රූපයෝ තෘෂ්ණාහේතුයෙන් උපන්හ’යි නිශ්චය කෙරෙයි. රූපයෝ කර්‍මහේතුයෙන් උපන්හ’යි නිශ්චය කෙරෙයි. රූපයෝ ආහාරහේතුයෙන් උපන්හ’යි නිශ්චය කෙරෙයි. රූපයෝ සතර මහාභූතයන් නිසා පවත්නාහ’යි නිශ්චය කෙරෙයි. රූපයෝ (අද්ධාවශයෙන් සන්තතිඛණ වශයෙන්) උපන්හ’යි නිශ්චය කෙරෙයි. රූපයෝ හේතුයෙන් හටගත්තාහ’යි නිශ්චය කෙරෙයි. රූපයෝ (උදයෙන් පෙර) නො තිබී උපන්නාහ. (ව්‍යයයෙන් මත්තෙහි) තිබී නො වන්නාහ’යි නිශ්චය කෙරෙයි. රූපයන් අන්තවත් හෙයින් නිශ්චය කෙරෙයි, රූපයෝ අස්ථිරයහ, අශාශ්වතයහ, විපරිණාමස්වභාවයහ’යි නිශ්චය කෙරෙයි. රූපයෝ අනිත්‍යයහ ප්‍රත්‍යයොත්පන්නයහ ප්‍රතීත්‍යසමුත්පන්නයහ ක්‍ෂයස්වභාවයහ ව්‍යයස්වභාවයහ විරාගස්වභාවයහ නිරෝධස්වභාවයහ’යි නිශ්චය කෙරේ.
රූපායතනධර්‍මයන් අනිත්‍ය හෙයින් නිශ්චය කෙරෙයි, නිත්‍ය හෙයින් නිශ්චය නො කෙරෙයි. දුඃඛ හෙයින් නිශ්චය කෙරෙයි, සුඛ හෙයින් නිශ්චය නො කෙරෙයි. අනාත්ම හෙයින් නිශ්චය කෙරෙයි, ආත්ම හෙයින් නිශ්චය නො කෙරෙයි. උකටලි වෙයි, සතුටු නො වෙයි. විරාගයට පැමිණෙයි, නො ඇලෙයි. නිරුද්ධ කෙරෙයි, නූපදවයි. දුරු කෙරෙයි, ග්‍රහණය නො කෙරෙයි. අනිත්‍ය හෙයින් නිශ්චය කරනුයේ නිත්‍යසංඥාව දුරු කෙරෙයි. දුඃඛ හෙයින් නිශ්චය කරනුයේ සුඛසංඥාව දුරු කෙරෙයි. අනාත්ම හෙයින් නිශ්චය කරනුයේ ආත්මසංඥාව දුරු කෙරෙයි. උකටලි වනුයේ තෘෂ්ණාව දුරු කෙරෙයි. නො ඇලෙනුයේ රාගය දුරු කෙරෙයි. නිරුද්ධ කරනුයේ සමුදය දුරු කෙරෙයි. දුරැලනුයේ ආදානය දුරු කෙරෙයි. මෙසෙයින් බාහිර රූපායතනධර්‍මයන් නිශ්චය කෙරේ.
කිසෙයින් බාහිර ශබ්දායතනධර්‍මයන් නිශ්චය කෙරෙයි යත්: ශබ්දයෝ සතර මහාභූතයන් නිසා පවත්නාහ’යි නිශ්චය කෙරෙයි. ශබ්දයෝ (අධ්වාවශයෙන් ඛණසන්තති වශයෙන් උපන්නාහ’යි නිශ්චය කෙරෙයි. ශබ්දයෝ හේතුයෙන් හටගත්තාහ’යි නිශ්චය කෙරෙයි. ශබ්දයෝ (උදයෙන් පෙර) නොතිබී උපන්නාහ. (ව්‍යයයෙන් මත්තෙහි) තිබී නො වන්නාහ’යි නිශ්චය කෙරෙයි. ශබ්දායතන ධර්‍මයන් අන්තවත් හෙයින් නිශ්චය කෙරෙයි. ශබ්දයෝ අස්ථිරයහ. අශාශ්වතයහ විපරිණාමස්වභාවහ’යි නිශ්චය කෙරෙයි. ශබ්දයෝ අනිත්‍යයහ ප්‍රත්‍යයොත්පන්නයහ ප්‍රතීත්‍යසමුත්පන්නයහ ක්‍ෂයස්වභාවයහ ව්‍යයස්වභාවයහ විරාගස්වභාවයහ නිරෝධස්වභාවයහ’යි නිශ්චය කෙරෙයි. ශබ්දයන් අනිත්‍ය හෙයින් නිශ්චය කෙරෙයි, නිත්‍ය හෙයින් නිශ්චය නො කෙරෙයි ... මෙසෙයින් බාහිර වූ ශබ්දායතනධර්‍මයන් නිශ්චය කෙරේ.
කිසෙයින් බාහිර වූ ගන්‍ධායතනධර්‍මයන් නිශ්චය කෙරෙයි යත්: ගන්‍ධයෝ අවිද්‍යාහේතුයෙන් උපන්හ’යි නිශ්චය කෙරෙයි ගන්‍ධයෝ තෘෂ්ණාහේතුයෙන් උපන්හ’යි නිශ්චය කෙරෙයි ... මෙසෙයින් බාහිර වූ ගන්‍ධායතනධර්‍මයන් නිශ්චය කෙරේ.
කිසෙයින් බාහිර වූ රසායතනධර්‍මයන් නිශ්චය කෙරෙයි යත්: රසයෝ අවිද්‍යාහේතුයෙන් උපන්හ’යි නිශ්චය කෙරෙයි රසයෝ තෘෂ්ණාහේතුයෙන් උපන්හ’යි නිශ්චය කෙරෙයි ... මෙසෙයින් බාහිර වූ රසායතනධර්‍මයන් නිශ්චය කෙරේ.
කිසෙයින් බාහිර වූ ස්ප්‍රෂ්ටව්‍යධර්‍මයන් නිශ්චය කෙරෙයි යත්: ස්ප්‍රෂ්ටව්‍යායතනධර්‍මයෝ අවිද්‍යාහේතුයෙන් උපන්නාහ’යි නිශ්චය කෙරෙයි ස්ප්‍රෂ්ටව්‍යයෝ තෘෂ්ණාහේතුයෙන් උපන්නාහ’යි නිශ්චය කෙරෙයි ස්ප්‍රෂ්ටව්‍යයෝ කර්‍මහේතුයෙන් උපන්නාහ’යි නිශ්චය කෙරෙයි. ස්ප්‍රෂ්ටව්‍යයෝ ආහාර හේතුයෙන් උපන්නාහ’යි නිශ්චය කෙරෙයි. ස්ප්‍රෂ්ටව්‍යයෝ (අද්ධාවශයෙන් ඛණසන්තති වශයෙන්) උපන්නාහ’යි නිශ්චය කෙරෙයි. ස්ප්‍රෂ්ටව්‍යයෝ හේතුයෙන් හටගත්තාහ’යි නිශ්චය කෙරෙයි ... මෙසෙයින් බාහිර වූ ස්ප්‍රෂ්ටව්‍යායතනධර්‍මයන් නිශ්චය කෙරේ.
කිසෙයින් ධර්‍මායතනපර්‍ය්‍යාපන්නධර්‍මයන් නිශ්චය කෙරෙයි යත්: ධර්‍මයෝ අවිද්‍යාහේතුයෙන් උපන්හ’යි නිශ්චය කෙරෙයි ධර්‍මයෝ තෘෂ්ණාහේතුයෙන් උපන්නාහ’යි නිශ්චය කෙරෙයි. ධර්‍මයෝ කර්‍මහේතුයෙන් උපන්නාහ’යි නිශ්චය කෙරෙයි. ධර්‍මයෝ ආහාරහේතුයෙන් උපන්නාහ’යි නිශ්චය කෙරෙයි. ධර්‍මයෝ සතර මහාභූතයන් නිසා පවත්නාහ’යි නිශ්චය කෙරෙයි. ධර්‍මයෝ (අද්ධා වශයෙන් ඛණසන්තති වශයෙන්) උපන්නාහ’යි නිශ්චය කෙරෙයි. ධර්‍මයෝ හේතුයෙන් හටගත්තාහ’යි නිශ්චය කෙරෙයි. ධර්‍මයෝ (උදයෙන් පෙර) නොතිබී උපන්නාහ, තිබී (ව්‍යයයෙන් මත්තෙහි) නොවන්නාහ’යි නිශ්චය කෙරෙයි. ධර්‍මයන් අන්තවත් හෙයින් නිශ්චය කෙරෙයි. ධර්‍මයෝ අස්ථිරයහ අශාශ්වතයහ. විපරිණාමස්වභාවයහ’යි නිශ්චය කෙරෙයි. ධර්‍මයෝ අනිත්‍යයහ. ප්‍රත්‍යයොත්පන්නයහ. ප්‍රතීත්‍යසමුත්පන්නයහ ... ක්‍ෂයස්වභාවයහ. ව්‍යයස්වභාවයහ. විරාගස්වභාවයහ. නිරෝධස්වභාවයහ’යි නිශ්චය කෙරෙයි.
ධර්‍මයන් අනිත්‍ය හෙයින් නිශ්චය කෙරෙයි, නිත්‍ය හෙයින් නිශ්චය නො කෙරෙයි දුඃඛ හෙයින් නිශ්චය කෙරෙයි. සුඛ හෙයින් නිශ්චය නො කෙරෙයි. අනාත්ම හෙයින් නිශ්චය කෙරෙයි. ආත්ම හෙයින් නිශ්චය නො කෙරෙයි. උකටලි වෙයි. සතුටු නො වෙයි. විරාගයට පැමිණෙයි, නො ඇලෙයි. නිරුද්ධ කෙරෙයි. නූපදවයි. දුරැලයි. ග්‍රහණය නො කෙරෙයි. ... අනිත්‍ය හෙයින් නිශ්චය කරනුයේ නිත්‍යසංඥාව දුරු කෙරෙයි. දුඃඛ හෙයින් නිශ්චය කරනුයේ සුඛසංඥාව දුරු කෙරෙයි. අනාත්ම හෙයින් නිශ්චය කරනුයේ ආත්මසංඥාව දුරු කෙරෙයි. උකටලි වනුයේ තෘෂ්ණාව දුරු කෙරෙයි. විරාගයට පැමිණෙනුයේ රාගය දුරු කෙරෙයි. නිරුද්ධ කරනුයේ සමුදය දුරු කෙරෙයි. දුරැලනුයේ ආදානය දුරු කෙරෙයි. මෙසෙයින් බාහිර වු ධර්‍මායතනපර්‍ය්‍යාපන්නධර්‍මයන් නිශ්චය කෙරේ.
ඒ ගෝචරඥානය ඥාතාර්‍ත්‍ථයෙන් ඥාන යැ ප්‍රජානනාර්‍ත්‍ථයෙන් ප්‍රඥා යි. එයින් කියනු ලැබෙයි: ‘බහිද්ධා වවත්‍ථානෙ පඤ්ඤා ගෝචරනානත්තේ ඤාණං’යි.
ගෝචරනානාත්‍වඥාන නිර්දේශ යි.