16. 4.
ජාති ආදියෙන් ජුගුප්සා කරන රුක්මුල හෝ සොහොන හෝ පර්‍වතයන් සම්බන්‍ධි ගුහාවන්හි හෝ (පස්කම්ගුණයෙන්) විවික්ත (ඇඳ පුටු ආදි) ආසනය සෙවුනා මහණ හට -
භික්ඛුනෝ විජිගුච්ඡතො - ‘භික්ඛුනෝ’ යනු පෘථග්ජනකල්‍යාණ භික්‍ෂුහට හෝ ශෛක්‍ෂ භික්‍ෂුහට හෝ; විජිගුච්ඡතො - ජාතියෙන් ජුගුප්සා කරන්නහුට, ජරාවෙන් - ව්‍යාධියෙන් - මරණයෙන් - ශෝකයෙන් - පරිදේවයෙන් - දුකින් - දොම්නසින් - උපායාසයෙන් ජුගුප්සා කරන්නහුට, නිරෑදුකින් - තිරිසන්යොන්හි දුකින් - ප්‍රේතවිෂයෙහි වූ දුකින් - මිනිස්ලොවැ (වධබන්‍ධනාදි) දුකින් - ගර්‍භාවක්‍රාන්තිමූලක දුකින් - ගර්‍භස්ථිතිමූලක දුකින් - ගර්‍භව්‍යුත්‍ථානමූලක දුකින් - උපන්නාහු පිළිජග්නා දුකින් - උපන්නහු පරා අයත් කොට ඇති දුකින් - පරොපක්‍රමයෙන් වූ දුකින් - දුඃඛදුඃඛයෙන් - සංස්කාරදුඃඛයෙන් - විපරිණාමදුඃඛයෙන් - චක්‍ෂුරෝගයෙන් වූ දුකින් - ශ්‍රොත්‍රරොගයෙන් වූ දුකින් - ඝ්‍රාණරොගයෙන් වූ දුකින් - ජිහ්වාරොගයෙන් වූ දුකින් - කායරොගයෙන් වූ දුකින් - ශීර්‍ෂරොගයෙන් වූ දුකින් - කර්‍ණරෝගයෙන් වූ දුකින් - මුඛරොගයෙන් වූ දුකින් - දන්තරොගයෙන් වූ දුකින් - කාසයෙන් ශ්වාසයෙන් පීනසින් දාහයෙන් ජ්වරයෙන් කුක්‍ෂිරොගයෙන් මුර්ඡායෙන් ලොහිතාතීසාරයෙන් ආමශූලයෙන් මහාවිරෙචනයෙන් කුෂ්ටයෙන් ගණ්ඩයෙන් කබරරොගයෙන් ක්‍ෂයරොගයෙන් අපස්මාරයෙන් දද්‍රෑයෙන් කණ්ඩුතියෙන් කුෂ්ටයෙන් නියහිරින් අතුල්පතුල් පැළීමෙන් රත්පිතින් මධුමෙහයෙන් අර්‍ශසින් පිළිකායෙන් භගන්දරායෙන් පිතින් උපදනා ආබාධයෙන් සෙමින් උපදනා ආබාධයෙන් වයින් උපදනා ආබාධයෙන් සාන්නිපාතික ආබාධයෙන් සෘතුවිපර්‍ය්‍යාසයෙන් උපදනා ආබාධයෙන් විෂමවිහරණයෙන් උපදනා ආබාධයෙන් උපක්‍රමයෙන් උපදනා ආබාධයෙන් කර්‍මවිපාකජ ආබාධයෙන් සිහිලෙන් උණුසුමින් සයින් පවසින් මලයෙන් මූයෙන් මැසි මදුරු වා අව් දිග්දෑපහසින් වූ දුකින්, මවගේ මරණයෙන් වූ දුකින් පියාගේ මරණයෙන් වූ දුකින් බෑයාගේ මරණයෙන් - බූනගේ මරණයෙන් - පුතා ගේ මරණයෙන් - දුව ගේ මරණයෙන් - නෑයන්ගේ විපතින් - භෝගයන් ගේ විපතින් - රොගව්‍යසනයෙන් - ශීලව්‍යසනයෙන් - දෘෂ්ටිව්‍යසනයෙන් වූ දුකින් ජුගුප්සා කරන්නහුට දුක්වන්නහුට පිළිකුල් වන්නහු නුයි ‘භික්ඛුනෝ විජිගුච්ඡතො’ යනුවේ.
භජතො රිත්තමාසනං - යම් තැනෙක හිඳී නම්, ඇඳ පුටුව බිස්ස තට්ටිකාව සම්කඩ තණඇතිරිය පන්ඇතිරිය කොළඇතිරිය යන මෙය ‘ආසන’ යි කියනු ලැබේ. ඒ ආසනය අසත්ප්‍රාය ( - ඉෂ්ට) වූ රූප දැකීමෙන් තුච්ඡ යැ ශුන්‍ය යැ අතිශයින් ශුන්‍ය යි; අසත්ප්‍රාය වූ ශබ්දශ්‍රවණයෙන් රික්ත යැ විවික්ත යැ අතිශයින් විවික්ත යි; අසත්ප්‍රාය වූ පඤ්චකාමගුණයන් ගෙන් රික්ත යැ විවික්ත යැ ප්‍රවිවික්ත යි. ඒ අතිශයින් විවික්ත (-වෙන්) වූ ආසනය භජනය කරන්නහුට මැනැවින් භජනය කරන්නහුට සෙවුනහුට වෙසෙසින් සෙවුනහුට පුනපුනා සෙවුනහුට එළැඹ සෙවුනහුට නුයි ‘භජතො රිත්තමාසනං’ යනු වේ.
රුක්ඛමූලං සුසානං වා - රුක්මුල මැ ‘රුක්ඛමූල’ යැ, සොහොන මැ ‘සුසානය’ නුයි ‘රුක්ඛමූලං සුසානං වා’ යනු වේ.
පබ්බතානං ගුහාසු වා - පර්‍වතයෝ මැ, ‘පබ්බත’ යැ, කඳුරැලි මැ ‘කන්‍දර’ යැ, ගල්ගුහා මැ ‘ගිරිගුහා’ යැ, පර්‍වතකුක්‍ෂීහු ‘පබ්බතන්තරිකා’ යී කියනු ලැබෙත් නුයි ‘පබ්බතානං ගුහාසු වා’ යනු වේ.
එයින් වදාළහ ශාරීපුත්‍රස්ථවිරයන් වහන්සේ:
“භික්ඛුනෝ විජිගුච්ඡතො -පෙ- පබ්බතානං ගුහාසු වා” යී.
16. 5.
මහණ තෙමේ නිර්‍ඝොෂ වූ සෙනස්නෙහි යම් භෛරවයෙකින් නො සැලෙන්නේ නම්, ඒ කුදුමහත් ( -හීනප්‍රණීත වූ) සෙනසුන්හි කිපමණ භෛරවයෝ වෙත් ද, නොහොත් එහි (කුවන්තො - ) නාද කරන භයානක අරමුණු වෙත්.
උච්චාවචෙසු සයනෙසු - ‘උච්චාවචෙසු’ යනු: උස් - මිටි වූ හීනප්‍රණීත වූ උත්තමාධම වූ විහාර යැ අඩ්ඪයොග යැ ප්‍රසාද යැ, හර්ම්‍ය යැ ගුහා යැ යන මේ ‘සයන’ යී කියනු ලැබේ නුයි ‘උච්චාවචෙසු සයනෙසු’ යනු වේ.
කුවන්තො තත්‍ථ භෙරවා - ‘කුවන්තො’ යනු: හඬගසන කූජනය කරන නාද කරන ශබ්ද කරන; නොහොත් කිවන්තො යනු: ඒ භෛරවයෝ කෙතෙක් ද? කිපමණ ද? කෙබඳු ද? කිපමණ බොහෝ ද යත්? සිංහයෝ යැ ව්‍යාඝ්‍රයෝ යැ දිවියෝ යැ වලස්සු යැ තරස්හු යැ වෘකයෝ යැ මීවෝ යැ ඇත්තු යැ සර්‍පයෝ යැ නුහුසුහු යැ සියපාහු යැ, කළ සොරකම් ඇති හෝ නැති හෝ සොරු හෝ සැහැසි මිනිස්සු හෝ වන්නාහු නුයි ‘කුවන්තො තත්‍ථ භෙරවා’ යනු වේ.
යෙහි භික්ඛු න වෙධ්‍යෙය - ‘යෙහි’ යනු: යම් භෛරවයන්ගෙන්, භෛරවයන් දැක හෝ අසා හෝ නො වෙවුළා නම්, අතිශයින් නො වෙවුළා නම්, හාත්පසින් නො වෙවුළා නම්, නො තැතිගනී නම්, හාත්පසින් නො තැතිගනී නම්, නො බිය වේ නම්, සන්ත්‍රාසයට නො පැමිණේ නම්, බියසුලු නො වූයේ නො තැතිගන්නා සුලු වූයේ ත්‍රස්ත නො වන සුලු වූයේ නො පලායනසුලු වූයේ වන්නේ නම්, ප්‍රහීණ වූ බියඅරමුණු ඇත්තේ පහවූ ලොමුදහ ඇති වැ වෙසෙන්නේ නම් යී ‘යෙහි භික්ඛු න වෙධ්‍යෙය’ යනු වේ.
නිග්ඝොසෙ සයනාසනෙ - අල්පශබ්ද වූ අල්පනිර්‍ඝොෂ වූ ජනවාත රහිත වූ මිනිසුන්ගේ රහස්‍ය ක්‍රියාවන්ට යෝග්‍ය වූ චිත්තසමාධියට අනුරූප වූ සෙනසුන්හි නුයි ‘නිග්ඝොසෙ සයනාසනෙ’ යනු වේ.
එයින් වදාළහ ශාරීපුත්‍රස්ථවිරයන් වහන්සේ:
“උච්චාවචෙසු සයනෙසු -පෙ- නිග්ඝොසෙ සයනාසනෙ” යී.