15. 9.
මුසවායෙහි නො යෙදෙන්නේ යැ. (භූතොපාදායභෙද වූ) රූපයෙහි ස්නේහය නො කරන්නේ යැ. මානය ද (ත්‍රිවිධපරිඥායෙන්) පිරිසිඳ දැනගන්නේ යැ. සාහසචර්‍ය්‍යාවෙන් වෙන් ව හැසිරෙන්නේ යි.
මොසවජ්ජෙ න නිය්‍යෙථ - ‘මොසවජ්ජ’ යී මෘෂාවාදය කියනු ලැබෙයි. මෙහි කිසිවෙක් සභාවට ගියේ හෝ පිරිස්මැදට ගියේ හෝ නෑයන් මැදට ගියේ හෝ සෙනාමැදට ගියේ හෝ රාජකුලයා මැද මහාවිනිශ්චයෙහි සිටියේ හෝ ‘එව එම්බා පුරුෂය, යමක් දන්නෙහි නම් එය කියව’ යි අභිමුඛයට පමුණුවන ලද්දේ ශාක්‍ෂි කොට විචාරන ලද්දේ හෙතෙම නො දන්නේ හෝ ‘දනිමි’ කියයි. දන්නේ හෝ ‘නො දනිමි’ කියයි. නො දක්නේ හෝ ‘දක්මී’ කියයි. දක්නේ හෝ ‘නො දක්මී’ කියයි. මෙසේත් තමා හේතු කොට හෝ මෙරමා හේතු කොට හෝ අල්පමාත්‍ර ආමිෂයක් හේතු කොට හෝ දැන දැන මුසවා බෙණෙයි. මේ ‘මොසවජ්ජ’ යී කියනු ලැබෙයි. තවද තුන් අයුරකින් - සතර - පස් - ස - සත් - අට අයුරකින් … මේ අට අයුරින් මෘෂාවාදය වේ. මොසවජ්ජෙ න නිය්‍යෙථ මෘෂාවාදයෙහි නො යවනු ලබන්නේ යැ, නො කියනු ලබන්නේ යැ, නො වහනු ලබන්නේ යැ, නො හරිනු ලබන්නේ යැ, මෘෂාවාදය හරනේ යැ, දුරු කරන්නේ යැ, විගතාන්ත කරන්නේ යැ, අනුඅභාවයට පමුණුවන්නේ යැ. මෘෂාවාදයෙන් දුරු වූයේ වෙන් වූයේ වෙසෙසින් වෙන් වූයේ වන්නේ යැ; නික්මුණේ බැහැර වූයේ විප්‍රමුක්ත - විසංයුක්ත වූයේ විමර්‍ය්‍යාදීකෘත සිතින් යුක්ත වැ වාසය කරන්නේ නුයි ‘මොසවජ්ජෙ න නිය්‍යෙථ’ යනු වේ.
රූපෙ සෙනහං න කුබ්බයෙ - ‘රූප’ නම්: සතර මහාභූතයන් හා සතර මහාභූතයන් නිසා පවත්නා රූපයෝ යි. රූපෙ සෙනහං න කුබ්බයෙ රූපයෙහි ස්නේහය නො කරන්නේ යැ, ඡන්‍දය නො කරන්නේ යැ, ප්‍රේමය නො කරන්නේ යැ, රාගය නො කරන්නේ යැ, නො දනවන්නේ යැ, නූපදවන්නේ යැ, නො නිපදවන්නේ යැ, වෙසෙසින් නූපදවන්නේ නුයි ‘රූපෙ සෙනහං න කුබ්බයෙ’ යනු වේ.
මානඤ්ච පරිජානෙය්‍ය - ‘මාන’ නම්: එක් පරිද්දෙකින් මානය වෙයි: චිත්තයාගේ යම් උන්නතියක් වේ ද එයයි. දෙ පරිද්දෙකින් මානය වෙයි: ආත්මොත්කර්‍ෂණමානයැ, පරවම්භනමාන යැයි. තුන් පරිද්දෙකින් මානය වෙයි: ‘මම් ශ්‍රේෂ්ඨ වෙමී’ මානය වෙයි, ‘මම් සදෘශයෙමී’ මානය වෙයි, ‘මම් හීනයෙමී’ මානය වේ. සතර පරිද්දෙකින් මානය වෙයි: ලාභයෙන් මානය උපදවයි, යශසින් මානය උපදවයි, ප්‍රශංසායෙන් මානය උපදවයි, සුවයෙන් මානය උපදවයි. පස්පරිද්දෙමින් මානය වෙයි: ‘මනවඩන රූපයන් ලබන සුල්ලෙමී’ මානය උපදවයි, ‘මනවඩන ශබ්දයන් ලබනසුල්ලෙමී’ - ගන්‍ධයන් - රසයන් - ස්ප්‍රෂ්ටව්‍යයන් ලබනසුල්ලෙමී’ මානය උපදවයි. ස පරිද්දෙකින් මානය වෙයි: චක්‍ෂුඃසම්පත්තියෙන් මානය උපදවයි, ශ්‍රොත්‍රසම්පත්තියෙන් -ඝ්‍රාණසම්පත්තියෙන් - ජිව්හාසම්පත්තියෙන් - කායසම්පත්තියෙන් - මනස්සම්පත්තියෙන් මානය උපදවයි. සත් පරිද්දෙකින් මානය වෙයි: අතිමාන යැ මානාතිමාන යැ අවමාන යැ සදෘශමාන යැ අධිමාන යැ අස්මිමාන යැ, මිථ්‍යාමාන යැයි. අට පරිද්දෙකින් මානය වෙයි: ලාභයෙන් මානය උපදවයි, අලාභයෙන් අවමානය උපදවයි, යශසින් මානය උපදවයි, අයශසින් අවමානය උපදවයි, ප්‍රශංසායෙන් මානය උපදවයි, නින්දාවෙන් අවමානය උපදවයි, සුවයෙන් මානය උපදවයි, දුකින් අවමානය උපදවයි. නව පරිද්දෙකින් මානය වෙයි: ‘ශ්‍රෙෂ්ඨයාට ශ්‍රේෂ්ඨ වෙමී’ මානය වෙයි, ‘ශ්‍රෙෂ්ඨයාට සදෘශ වෙමී’ මානය වෙයි, ‘ශ්‍රෙෂ්ඨයාට හීන වෙමී’ මානය වෙයි, ‘සදෘශයාට ශ්‍රේෂ්ඨ වෙමී’ මානය වෙයි, ‘සදෘශයාට සදෘශ වෙමී’ මානය වෙයි, ‘සදෘශයාට හීන වෙමී’ මානය වෙයි, ‘හීනයාට ශ්‍රේෂ්ඨ වෙමී’ මානය වෙයි, ‘හීනයාට සදෘශ වෙමී’ මානය වෙයි, ‘හීනයාට හීන වෙමී’ මානය වේ. දස පරිද්දෙකින් මානය වෙයි: මෙහි කිසිවෙක් ජාතියෙන් හෝ ගෝත්‍රයෙන් හෝ * … අන්‍යතරාන්‍යතර වස්තුවකින් හෝ මානය උපදවයි. මෙබඳු වූ යම් මානයෙක් මානය කරන අයුරෙක් මානය කරන බවෙක් උන්නතියක් නඟා තැබීමෙක් මාන නමැති ධ්වජයෙක් සිත දැඩි කොට ගැනීමෙක් චිත්තයාගේ කෙතුකම්‍යතාවක් වේ ද, මේ මාන යයි කියනු ලැබේ.
මානඤ්ච පරිජානෙය්‍ය - මානය ඤාතපරිඤ්ඤා තීරණපරිඤ්ඤා පහානපරිඤ්ඤා යන ත්‍රිවිධ පරිඥාවෙන් පිරිසිඳ දැනගන්නේ යැ.
ඤාතපරිඤ්ඤා කවර යත්: මානය ඥාතපරිඥායෙන් දැනගනී: චිත්තයාගේ යම් උන්නතියක් වී නම්, මේ එක් පරිද්දෙකින් මාන යැ. ආත්මොත්කර්‍ෂණමාන යැ පරවම්භනමාන යැ යන මේ දෙ පරිද්දෙකින් මාන යැ, … මේ දස පරිද්දෙකින් මාන යැ මෙහි කිසිවෙක් ජාතියෙන් හෝ ගෝත්‍රයෙන් හෝ … අන්‍යතරාන්‍යතර වස්තුවෙකින් හෝ මානය උපදවා යයි දැනගනී, බලයි. මෝ තොමෝ ‘ඤාතපරිඤ්ඤා’ යැ.