1. ඡ ඵස්සායතන සූත්‍ර වර්ණනාව
ඡළ වග්ගයේ පළමුවැන්නෙහි - අදන්තා = දමනය නො වූවාහු. අගුත්තා අනාරක්ෂිත වූවාහු. අරක්ඛිතා = ආරක්ෂිත නොවූවාහු, අසංවුතා = නොවසන ලද්දහු දුක්‍ඛාදිවාහා හොන්ති = නිරය ආදී විවිධ තන්හි අධික දුක් විඳින්නාහු වෙති. සුඛාධිවාහා හොන්ති = ධ්‍යාන, මාර්ග ඵල ආදී විවිධ ආකාරයෙන් අධික සැප විඳින්නාහු වෙති, සැප උසුලන්නහු වෙති. අධිම්හා යයි ද පාඨයක් වෙයි. එම අරුතමය.
ඡළෙව = සයක්ම අසංවුතො යත්‍ථ දුක්‍ඛං නිගච්ඡති = (ඇස්, කන් ආදී) යම් ආයතනයන්හි සංවර විරහිත වීමෙන් දුකට පැමිණේ තෙසඤ්ච යෙ සංවරණං අවෙදිසුං = යමෙක් එම ආයතනයන්ගේ සංවර බව විඳ ගත්තාහු ද, ලබාගත්තාහු ද (වුහ) විහරන්තීනි වස්සුතා = කෙළෙස් රහිතව ද තෘප්තිමත්ව ද වාසය කෙරෙති.
සා දිතඤ්ච සාදුවා = ප්‍රිය වූ වින්දනයක් ඇත්තේ ද මිහිරි වූයේ ද වෙයි. ඵස්සද්වයං සුඛදුක්‍ඛෙ උපෙක්‍ඛෙති සුව දනවන ස්පර්ශයක් හෝ. දුක දනවන ස්පර්ශයක් හෝ යන මෙය “ඵස්ස මය” (හෙවත් ස්පර්ශ දෙවර්ගය) වන්නේය. “උපෙක්‍ඛෙ” යන මෙහි උපේක්ෂාවම උපදවන්නේය යන අර්ථයයි. ඵස්සයං සුඛ දුක්‍ඛං උපෙක්‍ඛො යනුවෙන් ද පාඨයක් වේ. ස්පර්ශය හේතු කොට ගත් සැප, දුක, උපේක්ෂාව, සැපයෙහි දී එකඟ වීම, දුකෙහිදී විරුද්ධ වීම (යන මේ හැඟීම්) නො උපදවන උපේක්ෂා සහගත වූවෙක් වන්නේය යනු ද (එක්) අර්ථයක් වේ. අනානුරුද්ධො අවිරුද්ධ කෙනචි = කිසිවකු සමග එකඟ නොවන්නේ ද විරුද්ධ නොවන්නේ ද වේ.
පපඤ්ච සඤ්ඤා = කෙළෙස් යන සංඥාවෙන් පපඤ්ච සඤඤා නම් වී. ඉතරිතරා නරා = ලාමක අලාමක වූ සත්ත්වයෝ පපඤ්චයන්තා උපයන්ති = කෙලෙස් නිසා ප්‍රමාද වන්නෝ සසරෙහිම සැරිසරති. සඤ්ඤිනො = සංඥා සහිත වූ සත්ත්වයෝ මනොමයංගෙහ සිතඤ්ච සබ්බං = පඤ්චකාම ගුණයෙන් හා කෙළෙස්බරින් යුත් සියළුම මානසික විතර්ක පනුජ්ජා = දුරු කොට නෙක්ඛම්ම සිතං ඉරීයති = බුද්ධිමත් බව ඇති භික්ෂුව කෙළෙසුන්ගෙන් වෙන් වීමෙහි යෙදෙයි.
ඡස්සු යදා සුභාවිතො = යම් කලෙක (රූප ශබ්දාදී) අරමුණු සයෙහි මහා භාවිතයක් සිදු වේද? (එකල් හි) ඵුට්ඨස්ස චිත්තං න විකම්පතෙ ක්‍වචි = සුව පහසින් හෝ දුක් පහසින් පහස ලැබුවකුගේ සිත කිසි විටෙකත් කම්පාවට පත් නොවේ, වේදනාවට පත් නො වේ. භවථ ජාතිමරණස්ස පාරගා = උපතින්, මරණයෙන් එතෙරට, නිවනට යන්නන් බවට පත්වව්.
2. මාලුඞ්ක්‍යපුත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව
දෙවැන්නෙහි - මාලුඞ්ක්‍ය පුත්තො = මාලුඞ්ක්‍ය නම් බැමිණියගේ පුත්‍රයාය. එත්‍ථ = මෙහි දී ඔබගේ අවවාද ඉල්වීමෙහි යන අදහස සඳහා යෙදේ. මෙයින් තෙරුන් අප්‍රසාදයට ද, නිග්‍රහයටද පත් කරයි. කෙසේද යත් - මේ තෙමේ වනාහි බාල කාලයෙහි රූප දර්ශන ආදියෙහි යෙදී ප්‍රමාද වී පසුව මහලු කල ආරණ්‍ය වාසයට පැමිණෙනුයේ කමටහන් ඉල්වයි. ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙහි බාලයන් හට කුමක් කියම්දැයි යනුවෙන් සිතා මාලුඞ්ක්‍ය පුත්‍රමෙන් ඔබ ද තරුණ කාලයෙහි රූප දර්ශන ආදියෙහි යෙදී ප්‍රමාද වී, පසුව මහලු කල අරණට පිවිස මහණ දම් කරන්නාහු යයි යන මේ අදහසින් කථා කරන්නාහු තෙරුන් වෙත ප්‍රසාද රහිත බවක් දක්වති.
යම් හෙයකින් වනාහී ස්ථවිර තෙමේ මහලු කල්හිද අරණට පිවිස මහණදම් කරනු කැමැත්තේ ද එහෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙහි බාලයන්හට කුමක් කියම් ද යනුවෙන් සිතා අපගේ මෙම මාලුඞ්ක්‍ය පුත්‍ර තෙමේ මහලු කල්හිද අරණට පිවිස මහණදම් කරනු කැමැත්තේ කමටහන් ඉල්වයි ඔබ වනාහී තුරුණු වියෙහි දු වීර්යය නොකරන්නහුය, යන මේ අදහසින් කථා කරන්නාහු තෙරුන් හට අප්‍රසාදයක්ම පෙන්වති.
යත්‍ර හි නාම = යමෙක් වනාහී. කිඤ්චා පිහං කෙසේ වුවද මම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මා මහල්ලකුයයි දනිති. යම් සේ මම මහල්ලෙක් වන්නෙම් වුව ද මහණදම් කිරීමට හැකි වන්නෙමි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මට (කමටහන්) දේසනා කරත්වා, යන අදහසින් ස්ථවිර තෙමේ මහලු බවට අනුග්‍රහ ලබමින්, අවවාදය ද පසසමින් මෙ සේ කීය.
අදිට්ඨා, අදිට්ඨ පුබ්බා = මේ අත්බැව්හි නො දක්නා ලදි. අතීතයෙහි ද නො දක්නා ලදී. නච පස්සති = මෙකල්හි ද නොදක්නෙහිය. නච තෙ හොන්ති පස්සෙය්‍යං = මෙසේ සිත එකඟ කර ගත්තේ වුව ද ඔවුන් යම් තැනක නොවෙත් ද, එසේ නම් ඡන්ද ආදිය උපදවන්නේ දැයි විමසයි.
දිට්ඨෙ දිට්ඨ මත්තං = රූපය නම් ආයතනයෙහි චක්‍ඛු විඤ්ඤාණයෙන් දකින ලද දෙයෙහි දුටුබව පමණක්ම පවත්නේය. චක්‍ඛු විඤ්ඤාණය වනාහී රූපයෙහි රූප මාත්‍රයම දකියි. අනිත්‍ය ආදී ස්වභාවය නොදකියි. සෙසු විඤ්ඤාණ ආදියෙහි ද මෙසේමය. මෙහි දුටු බව පමණක්ම වන්නේය යන අරුතයි. නොහොත් දුටු දෙයෙහි දකින ලද දෙය නම් වූ චක්‍ඛු විඤ්ඤාණය යනු රූපයෙහි රූපය දැන ගැනීමය යන අරුතයි. මත්තා = ප්‍රමාණයයි. දැකීම් මාත්‍රය පමණක් සිදු වේ යන අරුත සඳහා “දිට්ඨමත්ත” යි යෙදේ. (එවිට මතු වන) සිත “දිට්ඨ මත්තං චිත්තං” නම් වේ. මේ චිත්තයම චක්‍ඛු විඤ්ඤාණ මාත්‍රයම වන්නේය යන අරුත වේ.
මෙය (මෙසේ ද) කියන ලද්දේ වෙයි. ඉදිරිපත් වූ (හෙවත් ඉන්ද්රිය විෂය වූ) රූපයෙහි චක්‍ඛු විඤ්ඤාණය නො ඇලේ ද, දූෂ්‍ය නොවේද, මුලා නොවේ ද. මෙසේ රාගාදියෙන් වෙන් වූ කල්හි චක්‍ඛු විඤ්ඤාණයේ ප්‍රමාණයෙන්ම ජවන් සිත වන්නේය. චක්‍ඛු විඤ්ඤාණයේ ප්‍රමාණයෙන් ම ජවන සිත පිහිටුවන්නෙමි යයි කියයි. නැතහොත් “දිට්ඨං” යනු චක්‍ඛු විඤ්ඤාණයෙන් දකින ලද රූපයයි. දුටු දෙයෙහි ඇත්තේ දුටු බව පමණක්ම (හෙවත් දෘෂ්ටිමාත්‍රයම) වෙයි. එහිම උපන්නාවු ද, අනුමත වූ ද, තීරණය වූ ද, නියෝග ලැබුණාවූ ද යන වශයෙන් පවත්නා චිත්ත ත්‍රයෙහි එය යම් සේ නො ඇලේ ද, දූෂ්‍ය නො වේද, මුලා නොවේද මෙසේ වූ රූපය ඉන්ද්රිය ගෝචර වූ විට, එම අනුමත ප්‍රමාණයන්ගෙන්ම ජවන් සිත උපදවමි, ඔහුට ඒ ප්‍රමාණය ඉක්මවා ඇලීම් ආදී වශයෙන් ඉපදීමට ඉඩ නො දෙමි යි යනු මෙහි අර්ථයයි. (කන්, නාසා, දිව, ශරීරය යන) සුත මුත ඉඳුරන් පිළිබඳවද මේ පිළිවෙලම වේ.