දේවසභ ස්ථවිරගාථා වර්ණනාව
“උත්තිණ්ණා පඞ්ක පලිපා” යනු ආයුෂ්මත් දේවසහ තෙරුන්ගේ ගාථාවයි. එහි උපත කෙසේද? උන්වහන්සේ ද පෙර බුදුවරු හමුවෙහිදී ඒ ඒ භවයන්හිදී නිවන් පතාගෙන, සසරින් මිදීමට පින් රැස් කරගත්හ. සිඛි භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ කාලයේ දී පරවියකුව ඉපිද, එක් දිනක් ශාස්තෲන් වහන්සේ දැක පැහැදුණු සිතින් උන්වහන්සේට එක් පියල් ඵලයක් පූජා කළේය. ශාස්තෲන් වහන්සේ එම පරවියාගේ පැහැදීම වැඩි කිරීම සඳහා එම ඵලය වැළඳූ සේක. ඉන් දැඩි සතුටට පත් පහන් සිත් ඇති පරවියා වරින් වර උන්වහන්සේ වෙත පැමිණ වැඳ සිත පහදවා ගත්තේය. ඒ පින්කමේ විපාක වශයෙන් දෙව්ලොව ඉපිද, තව තවත් පින් දහම් සිදු කරමින් දෙව් මිනිසුන් අතරෙහි සැරිසරා අවුත්, මේ බුද්ධෝත්පාද කාලයේදී එක්තරා ප්‍රාදේශීය රජෙකුගේ පුතුව ඉපිද තරුණ අවස්ථාවෙහි ම පිය උරුමයෙන් රාජ්‍ය ලැබ, රජ සැප විඳිමින් ම ශාස්තෲන් වහන්සේ දැකීමට පැමිණියේය. ශාස්තෲන් වහන්සේ ඔහුට දහම් දෙසූ සේක. ධර්ම අසා ලැබූ ශ්‍රද්ධා ඇති ඒ රජ සංවේගයට පත්ව තම රජකම හැරදමා බුදු සසුනේ පැවිදි විය. විදසුන් වඩා නොබෝ දිනකින් ම කෙලෙස් නසා රහත්ඵලයෙහි පිහිටියේ ය. ඒ පිළිබඳව උන්වහන්සේ අපදාන පාළියේ දී මෙසේ පවසන ලදි -
බුදුරජාණන් වහන්සේට නුදුරින් වූ ගිරි ගුහාවක සයනය කළෙමි. ලෝකයේ අසහාය නායක වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ උදේ ද හවස ද දුටුවෙමි.
දෙපා ඇත්තවුන්ට ප්‍රධාන වූ උන්වහන්සේට පිදිය යුතු කිසිවක් මා වෙත නොවිණි.
පියල් ගෙඩියක් ගෙන බුදුරදුන් සමීපයට ගිය මම එය උන්වහන්සේට පිදුවෙමි. ලෝක ජ්‍යෙෂ්ඨ වූ නර ශ්‍රේෂ්ඨ වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එය පිළිගත්හ.
පිළිගත් එම පියල් ගෙඩිය විනායකයන් වහන්සේ වැළඳූ සේක. එම සිත් පැහැදවීමෙන් ම මම කලුරිය කළෙමි.
මම මෙයින් කල්ප තිස් එකකට පෙර යම් ඵල දානයක් දුන්නෙම් ද එදා සිට ම දුගතියක නූපන්නෙමි. ඵලදානයේ විපාකය මෙබඳුය.
මෙයින් කල්ප පහළොවකට පෙර මහත් බල ඇති පියාලි නම් වූ සක්විති රජවරු තිදෙනෙක් ව උපන්නෙමි.
මවිසින් දැන් සියලු කෙලෙස් දැවූයෙමි. -පෙ- බුදුරජාණන් වහන්සේගේ අනුශාසනාව ඉටු කළෙමි.”
රහත් බවට පත්ව ප්‍රහීණ කරන ලද කෙලෙස් පිළිබඳව සිහිපත් කිරීමෙන් උපන්නා වූ සතුටින් යුතුව උදන් අණන සේක්, උන්වහන්සේ මේ ගාථාව වදාළහ.
“උත්තිණ්ණා පඞ්ක පලිපා පාතාලා පරිවජ්ජිතා,
මුත්තො ඔඝා ච ගන්‍ථා ච සබ්බෙ මානා විසංහතා”
මුත්තො ඔඝා ච ගන්‍ථා ච සබ්බෙ මානා විසංහතා”
මෙම ගාථාවෙහි “උත්තිණ්ණා” යනු එතෙර වූයෙමි. ඉක්මවූයෙමි. “පඞ්ක පලිපා” යනු මඩ ද මඩ වගුරු ද පංක යනු ස්වාභාවික මඩයි. පලිප යනු ගැඹුරු, පළල්, විශාල මඩ වගුරකි. මෙහි මඩ වැනි වූ කාමරාගය අදහස් විය. අශුචි ආදි දේ ඉපදීමෙන් සිතේ තැවරීමෙන් පලිපයක් වැනි වූයේ පලිපයයි. පුත්‍රදාරාදීන් කෙරේ බලවත් ඡන්ද රාගයෙන් ඇලීමයි. “මෙම මඩ තවරා ගැනීමෙන් ද නොමනා ලෙස කීම් කෙරීම් ද මවිසින් අනාගාමී මාර්ගයට පැමිණෙන විට සියලු ම ආකාරයෙන් ඉක්මවන ලදි” යනුවෙන් කියයි. ‘සංක හා පලිප නම් වූ කාම, ඡන්ද රාගාදිය තරණය කළෙමි.” “පාතාලා” යනු පහත, නිරයට පමුණුවයි යන අරුතින් “පාතාලා” යන්නෙන් අදහස් වන බව කියති. මෙහිදී අගාධයේ වැටී එතෙරවීමට අපහසු අර්ථයෙන් පාතාලයක් වැනි වූ හෙයින් පාතාල නම් වූ මිථ්‍යා දෘෂ්ටීහු ය. එම වැරදි පිළිගැනීම් ද මවිසින් පළමු සෝවාන් මාර්ගයට පැමිණෙත්ම සර්වප්‍රකාරයෙන් ම නැති කරන ලදි. මුලුමනින් ම සිඳ දැමුවෙමි. එනිසා “පාතාලා පරිවජ්ජිතා” පාතාල නම් මිසදිටු අදහස් දුරු කරන ලදැයි කියන ලදි. “මුත්තො ඔඝා ද ගන්‍ථා ච” යනු කාමාදී ඕඝයන්ගෙන් ද අභිධ්‍යාදී කාය ග්‍රන්‍ථා දී ගැටවලින් ද ඒ ඒ දෙයින් මිදුනෙමි. මැනවින් මිදුනෙමි. නැවත නොවිසිරුණු, ගැට-බැඳීම් නොමැති බැවින් ඉක්මවන ලදි යන අර්ථයයි. “සබ්බෙ මානා විසංහතා” යනු නවවිධ වූ මානයෝ ද අග්‍ර මාර්ගාවබෝධයෙන් විශේෂයෙන් විනාශ කරන ලදහ. මුලුමනින්ම සිඳ දමන ලදහ. ඇතමෙක් “මානවිධා හතා” යනුවෙන් මානවිධි නසනලදැයි කියති. “මාන කොට්ඨාස” යන අර්ථයයි. ඇතමෙක් “මාන විසා” යනුවෙන් අර්ථ ගනිති. ඔවුන්ට අනුව මාන විෂය වූ දුකෙහි විපාක වශයෙන් “මාන විස” යනුවෙන් අර්ථ දත යුතුයි.
දේවසභ ථේරගාථා අර්ථ වර්ණනාව නිමියේය.
සාමිදත්ත ස්ථවිරගාථා වර්ණනාව
“පඤ්චක්ඛන්‍ධා පරිඤ්ඤාතා” යනු ආයුෂ්මත් සාමිදත්ත තෙරුන් වහන්සේගේ ගාථාවයි. එහි උපත කෙසේද? උන්වහන්සේ ද පෙර බුදුවරු හමුවෙහි කළ ප්‍රාර්ථනා ඇතිව, අත්‍ථදස්සි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පහළ වූ කාලයෙහි සිටුගෙයක උපන්හ. වැඩිවිය පත් ඒ සිටු කුමරු ශාස්තෲන් වහන්සේ පිරිනිවි කල්හි, උන්වහන්සේගේ සෑයට මලින් ඡත්‍රයක් මත ඡත්‍රයක් කරවා පූජා පැවැත්වීය. ඔහු ඒ පිනින් දෙව්ලොව ඉපිද, තව තවත් පින් රැස් කර දෙව් මිනිස් දෙගතියෙහි සැරිසරා අපගේ බුදුරජාණන් වහන්සේ ලොව පහළ වූ සමයේ රජගහ නුවර එක් බමුණු පුතෙක්ව උපන්නේය. ඔහු සාමිදත්ත නමින් ප්‍රකට විය. වැඩිවියට පත් ඒ සාමිදත්ත බමුණා, බුද්ධානුභාවය අසා උපාසකයන් සමග විහාරයට ගොස්, ශාස්තෲන් වහන්සේ ධර්ම දේශනා කරනු දැක පැහැදුණු සිතින් එකත් පසෙක සිටියේය. ශාස්තෲන් වහන්සේ ඔහුගේ සිත දැන ඒ අනුව දහම් දෙසූ සේක. ඉන් ඔහු සසර කළකිරී සසුනෙහි උපන් ශ්‍රද්ධා ඇති විය. ලැබූ ශ්‍රද්ධාවෙන් පැවිදි වූ සාමිදත්ත තෙරුන් ඤාණය මුහුකුරා නොගිය බැවින් දින කිහිපයක් ආශාවට වසඟව විසීය. නැවත ශාස්තෲන් වහන්සේ විසින් ධර්ම දේශනාවෙන් උත්සාහවත් කරන ලද උන්වහන්සේ විදසුන් කමටහන ගෙන එහි ම යෙදී වාසය කළ සේක්, නොබෝ දිනකින් ම රහත් බවට පත්වූහ. අපදාන පාළියේ උන්වහන්සේගේ චරිතය මෙසේ දක්වන ලදි.
“භාග්‍යවත් වූ අත්‍ථදස්සි බුදුරදුන් පිරිනිවි කල්හි, උන්වහන්සේගේ ධාතු සෑම මතුයෙහි ඡත්‍රයක් මත ඡත්‍රයක් කරවා පූජා කළෙමි.
කලින් කල අවුත් එම සෑයට වන්දනාමාන කළෙමි. මල් වියනක් ද කරවා ඒ මත ඡත්‍රයක් නැංවූයෙමි.
මෙහි විපාක වශයෙන් කල්ප එක් දහස් හත් සීයක් ම දිව්‍ය රාජව සැප වින්දෙමි. මිනිස් බව ද ලැබුයෙමි. මේ ථූප පූජාවේ විපාකයයි.
දැන් මම සියලු කෙලෙස් දැවුයෙමි. සියලු භව නැසුයෙමි. බැඳුම් සිඳ දැමූ ඇත් රජෙකු මෙන් කෙලෙස් සිඳ දමා ආශ්‍රව රහිතව වෙසෙමි.
බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත මාගේ පැමිණීමෙන් යහපතක් ම විය. ත්‍රිවිද්‍යාවන් ලබා ගත් මම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ අනුශාසනාව ඉටු කළෙමි.”
පසු කාලයේ දී උන්වහන්සේගෙන් සෙසු භික්‍ෂූහු, “ඇවැත්නි! කිම නුඹ වහන්සේ විසින් උතුරු මිනිස් දම් අවබෝධ කරගත්තෙහිද?” යි විමසූහ. එවිට සාමිදත්ත තෙරුන් වහන්සේ බුදු සසුනේ නෛර්‍ය්‍යාණිකභාවයත්, තමාගේ ධර්මානුධර්ම ප්‍රතිපත්තියත් ඔවුන්ට විදහා දක්වමින් සිය රහත් බව ප්‍රකාශ කරන සේක්; මේ ගාථාව වදාළහ.
“පඤ්චක්ඛන්‍ධා පරිඤ්ඤාතා තිට්ඨන්ති ඡින්නමූලකා,
වික්ඛීණො ජාති සංසාරො නත්‍ථි දානි පුනබ්භවො”
වික්ඛීණො ජාති සංසාරො නත්‍ථි දානි පුනබ්භවො”
මෙම ගාථාවෙහි “පඤ්චක්ඛන්‍ධා පරිඤ්ඤාතා” යනු මැනවින් මේ පංච උපාදානස්කන්‍ධ පිළිබඳ “මෙය දුකය, මෙපමණ දුක පවතී, මින් ඔබ්බට දුක නැත” යි යන ත්‍රිවිධ පිරිසිදු දැනීම් වලින් පිරිසිඳ දැන ගන්නා ලදි. දන්නා ලදි. අවබෝධ කරගන්නා ලදි. “තිට්ඨන්ති ඡින්න මූලකා” යනු එසේ පිරිසිඳ දත් බැවින් ඒ දුකට මූලය, හේතුව වූ තණ්හාව - ඇලීම සියලුම ආකාරයෙන් ප්‍රහීණ කරන ලදි. එම මූලයෝ අවසන් චිත්ත නිරෝධය දක්වා සිඳුණු මුල් ඇතිව සිටිති. අවසන් චිත්ත නිරෝධයත් සමග නැවත පිළිසිඳ ගැනීමක් නොමැතිව එම මූලයෝ නිරුද්ධ වෙති. එනිසා “ඉපදීම (ජාති) නම් වූ සංසාරය විශේෂයෙන් ක්‍ෂය කරන ලදි. දැන් පුනර්භවයක් නැත”යි කියන ලදි. මෙහි විස්තරාර්ථ ඉහත දැක්වූ පරිදි දත යුතුයි.