5. උපවාන සූත්‍ර වර්ණනාව
පස්වැන්නෙහි, විජ්ජායන්තකරො හොති යනු විද්‍යාවෙන් සසරදුක කෙළවර කරන්නේ වෙයි, සියලු සසර දුක පිරිසිඳ හාත්පසින් වටකොට සිටියි, සෙසු පදයන්හි ද මේ ක්‍රමයමයි, උපාදානො යනු දැඩිව ගැනීම් සහිතවූයේම වීයි, අන්තකරො අභවිස්ස යනු සසර දුක කෙළවරකොට සිටියේ වන්නේය, වරණසම්පන්නො යනු පසළොස් ආකාරයෙන් වූ වරණධර්‍මයෙන් යුක්තවූයේයි, යථාභූතං ජානං පස්සං අන්තකරො හොති යනු ඇතිතතු මාර්ග ප්‍රඥාවෙන් දැන බලා සසරදුක් කෙළවර කොට සිටියේ නමැයි රහත්බව කුළුගැන්වීමෙන් ප්‍රශ්නය නිමවූයේය, සයවැන්න යට එකක නිපාත වර්‍ණනාවෙහි කියන ලද ක්‍රමයෙන් දතයුතු ය.
7. රාහුල සූත්‍ර වර්ණනාව
සත්වැන්නෙහි අජ්ඣත්තිකා යනු කෙස් ආදී කොටස් විස්සෙහි දැඩි වූ රළු ලක්‍ෂණයෝ පෘථිවි ධාතුවයි, බහිද්ධා යනු බාහිරව ඉන්ද්‍රිය බද්ධ නොවූ ගල්පර්‍වත ආදියෙහි දැඩි ආකාර ලක්‍ෂණයෝ පෘථිවිධාතුවයි, මේ ක්‍රමයෙන්ම සෙසු ධාතු ද දතයුතුය, මෙය මගේ නොවේ, එය මම නොවෙමි, හෙතෙම මගේ ආත්මය නොවෙයි යන මෙම ක්‍රමය තෘෂ්ණාමාන දෘෂ්ටි වශයෙන් ගැනීම ප්‍රතික්‍ෂේප කිරීම් වශයෙන් කියන ලදි, සම්මප්පඤ්ඤාය දට්ඨබ්බං යනු හේතු වෙන කාරණයෙන් මාර්‍ගප්‍රඥාවෙන් බැලිය යුතුය, දිස්වා යනු විදර්ශනාසහගත මාර්ග ප්‍රඥාවෙන් බලායි, අයි තබ්බං යනු හේතුවෙන් කාරණයෙන් මාර්ග ප්‍රඥාවෙන් බැලිය යුතුය, දියවා යනු විදර්ශනාසහගත මාර්ග ප්‍රඥාවෙන් බලායි, අච්ඡෙච්ඡි තණ්හං යනු මාර්‍ගයෙන් නැසියයුතු තෘෂ්ණාව සහමුලින් සිඳලූයේය, වාවත්තයී සංයොජනං යනු දසවැදෑරුම් වූ සංයෝජනය දුරු කළේය, උදුරා අත්හළේය, සම්මාමානාභිසමයා යනු හේතුවෙන් කාරණයෙන් නවවැදෑරුම් මානය දුරුකිරීමේ අවබෝධයෙනි, අන්තමකාසි දුක්ඛස්ස යනු සසර දුක පිරිසිඳ හාත්පසින් වටකළේය, කොට සිටියේය යන අර්‍ත්‍ථයයි, මෙසේ ශාස්තෲන් වහන්සේ විසින් සංයුත්ත මහානිකායෙහි රාහුලොවාද විපස්සනාව දේශනා කරන ලදි, චූලරාහුලොවාද සූත්‍රයෙහිදී ද විදර්‍ශනාවම කියන ලදි, අම්බලට්ඨිකරාහුලොවාද සූත්‍රයෙහි ළදරුවියෙහි සිටියකුට බොරු කීමෙන් දුරු වීම කියන ලදි, මහාරාහුලොවාදයෙහි විදර්‍ශනාව කියන ලදි, මේ අඞ්ගුත්තර මහානිකායෙහි දී මේ චතුෂ්කොටික ශුන්‍යතාව කියන ලද්දේ නමි.
8. චෙතොවිමුත්ති සූත්‍ර වර්ණනාව
අටවැනි සූත්‍රයෙහි සන්තං චෙතොවිමුත්තිං යන අෂ්ටසමාපත්තීන්ගෙන් එක්තරා සමාපත්තියකි, සක්කායනිරොධං යනු ත්‍රෛභූමික සංසාර සංඛ්‍යාත වූ සත්කායයාගේ නිරොධයයි, නිවන යන අර්‍ත්‍ථයයි, න පක්ඛන්ධති යනු අරමුණු වශයෙන් නොපැකිලෙයි, සෙසු පදයන්හි ද මේ ක්‍රමයමැයි, න පාටිකඞ්ඛො යනු නොකැමති වියයුතුයි ලසගතෙන යනු මැලියම් (ලහටු) වැකුණාවූයි,
මෙහිදී ද පරතෙරට යනු කැමති පුරුෂයාගේ උපමාව ගෙනහැර දැක්විය යුතුය, එක් පුරුෂයෙක් සැඩපහර ඇති රුදුරු මසුන්ගෙන් ගැවසීගත් ගඟින් එගොඩට යනු කැමැත්තේ මෙතෙර සැකසහිතය, බිය සහිතය, එතෙර ආරක්‍ෂිතය, බිය රහිතය, කුමක්නම් කොට පරතෙරට යන්නෙම්දැයි පිළිවෙළින් සිටි කුඹුක්ගස් අටක් දැක මේ ගස් අනුපිළිවෙලින් යාහැකියයි සිතා කුඹුක්ගස් නම් සිලිටි අතු ඇත්තේය, අත්තෙහි අත නොපිහිටන්නේ යයි නුග අත්තික්කා ගස් අතුරින් එකෙක මැලියම් අත්පාවල අතුල්ලා දකුණු අතින් එක් අත්තක් අල්ලා ගත්තේය. අත එහිම ඇලුණි, යළි වමතින් ද දකුණු පයෙන් ද වම් පයෙන් දැයි අපා සතරම එහි ඇලුණි. හෙතෙම හිස යටිකුරුව එල්බෙන්නේ ගඟ මත්තෙහි වැසි දෙකකින් පිරුණු සැඩපහරෙහි ගිලුණේ කිඹුල් ආදීන්ගේ ගොදුරක් විය,
එහි ගඟදිය මෙන් සංසාර ස්‍රෝතස දැක්විය යුතුය, ගඟින් එතෙරට යනු කැමති පුරුෂයා මෙන් යෝගාවචරයා දැක්විය යුතුය, මෙතෙර සක්කාය මෙනි, එතෙර නිවන මෙනි, පිළිවෙළින් සිටි කුඹුක්ගස් අට මෙන් අෂ්ටසමාපත්තීහුය, ලහටු ඇති අතින් අතු අල්ලීම මෙන් ධ්‍යාන විදර්‍ශනාවන්ගේ තර්ජනයන් පිරිසුදු නොකොට සමවතට සමවැදීම දැක්විය යුතුය, මෙතෙර සත්කාය මෙනි, එතෙර නිවන මෙනි, පිළිවෙළින් සිටි කුඹුක්ගස් අට මෙන් අෂ්ටසමාපත්තීහුය, ලහටු ඇති අතින් අතු ඇල්ලීම මෙන් ධ්‍යාන විදර්‍ශනාවන්ගේ තර්ජනයන් පිරිසුදු නොකොට සමවතට සමවැදීම දැක්විය යුතුය, අත්පා සතරින් අත්තෙහි බැඳී එල්බීම මෙන් ප්‍රථම ධ්‍යානයෙහි ආශාවෙන් එල්ඹුණු කාලය දැක්විය යුතුයි, ගඟ මත්තෙහි වැස්ස මෙන් සදොරෙහි කෙලෙසුන් උපන් කාලයයි, පිරුණු ගඟෙහි සැඩපහරෙහි ගිලුණාහු කිඹුල් ආදීන්ගේ ගොදුරක් වූ කාලය මෙන් සංසාර ස්‍රෝතසෙහි ගිලුණු තැනැත්තාගේ සතර අපායෙහි දුක්විඳීමේ කාලය දතයුතුයි,
සුද්ධෙන හත්‍ථෙන යනු මනාව සේදූ පිරිසුදු අතිනි, මේ සූත්‍රයෙහි ද එබඳුමවූ උපමාවක් කළයුතුය, කලින් කී ලෙසම පරතෙරට යනු කැමැති පුරුෂයා කුඹුක් ගස් නම් සිලිටි අතු අත්තේය, කිළිටි අතින් අල්වන්නහුගේ අත ලෙස්සා යන්නේ යයි අත්පා පිරිසුදු කොට එක් අත්තක් අල්වාගෙන පළමුගසට නැග්ගේ එයින් බැස දෙවැනි ගසට - පෙ- අටවැනිගසට නැග්ගේ අටවැනි ගසින් බැස එතෙර ක්‍ෂේමභූමියට ගියේය.