එහි අසම්පජාන කර්‍මය මෙසේ දතයුතුය: කුඩාදරුවෝ මාපියන් කළ දෙය කරමැයි චෛත්‍ය වඳිත්, මල් පුදත්, භික්ෂු සංඝයා වඳිත්, කුසලයයි නොදන්නාවූ ද ඔවුනට එය කුසලයක්ම වෙයි, එසේම මෘගපක්‍ෂි ආදී තිරිසන්නු ධර්‍මය අසති, සංඝයා වඳිති, සෑ වඳිති, දන්නාවුව ද නොදන්නාවුව ද ඔවුනට එය කුසලයක්ම වෙයි, කුඩා දරුවෝ මාපියන්ට අත්පාවලින් පහරදෙත්, භික්ෂූන්ට තර්ජනය කරත්, ගල් විසිකරත්, බැණවදිත්, දෙන්නු භික්ෂු සංඝයා ලුහුබඳිත්, බල්ලෝ ලුහුබඳිත්, සපාකත්, සිංහව්‍යාඝ්‍රාදීහු ලුහුබඳිත්, දිවිතොර කරත්, දන්නාවුව ද නොදන්නාවුව ද ඔවුනට අකුසල කර්‍මයක් වේයයි දතයුතුය.
දැන් දොරටු තුනෙහි ආයූහන (එක්රැස් වීමේ) චේතනාව එක්කොටගත යුතුය, කෙසේදයත්? කායද්වාරයෙහි තමාකළ බව මුල්කොට ඇති චෙතනා විස්සය, ඇණවීම මුල්කොට ඇති විස්සය, දැනීම මුල්කොට ඇති විස්සය, නොදැනීම මුල්කොට ඇති විස්සයයි චෙතනා අසූවක් වෙයි, වාග්ද්වාරයෙහි එසේමය, මනොද්වාරයෙහි වනාහි එක් එක් විකල්පයෙහි විසිනවය බැගින් එකසියදහසක් වෙයි, මෙසේ දොරටුතුනෙහි සියල්ලම දෙසිය සැත්තෑසයක් චෙතනා වෙයි, ඒ සියල්ලම සංස්කාර ස්කන්ධ යයි පිළිගැනීමට යයි. එක්ව යෙදුනු විඳවීම් ආකාර ඇති වේදනාස්කන්ධය, හැඳිනීම් ආකාර ඇති සංඥාස්කන්ධය, දිත්ත සංඛ්‍යාත විඥානස්කන්ධය ශරීරය, උපාදාරූප, එයට හේතු වන ධාතු සතර, මහාභූත සතර යන මේ පඤ්චස්කන්ධයෝ දුක්ඛ සත්‍යය නමි,
ඉමෙසු භික්ඛවෙ ධම්මෙසු අවිජ්ජානුපතිතා යනු කියන ලද ප්‍රභේද ඇති මේ චේතනා ධර්‍මයන්හි අවිද්‍යාව එක්ව හටගැනීම් වශයෙන් ද උපනිශ්‍රය වශයෙන් ද යෙදී ඇත, මෙසේ සසර ද සංසාමූලක අවිද්‍යාව ද දක්වන ලද්දේ වෙයි,
මෙපමණකින් විදර්‍ශනා වඩා රහත්බවට පත් ක්ෂීණාශ්‍රවයාට දැන් ස්තුති කරන්නේ ‘අවිජ්ජායත්වෙව අසෙසවිරාගනිරොධා’ යනාදිය කීහ. අස්සෙවිරාගනිරොධා යනු ඉතිරි නැති විරාගයෙන් මෙන්ම ඉතිරි නැති නිරෝධයෙන් ද වේ. සො කායො න හොති යනු ක්ෂීණාශ්‍රවයාගේ කයින් කරන කර්‍මය පැනෙයි, සෑ මිඳුල හැමදිම් බෝමලු සැමදීම් යාම්-ඊම්, වත් අනුවත් කිරීම් මේ ආදී ඔහුගේ කායද්වාරයෙහි චෙතනා විස්සක් විපාක ස්වභාවය නොමැති බවට පැමිණෙයි. එහෙයින් මෙසේ කියන ලදි. ‘සො කායො න හොති, යං පචචයාසස තං උපපජජති, අජ්ඣතතං සුඛදුක්ඛං’, යනුවෙනි. කායද්වාරයෙහි පැවති චෙතනාවම මෙහි කායයි අදහස් කරන ලදි. සෙසු දෙකෙහි ද මේ ක්‍රමයමයි, ඛෙත්තං යනාදිය ද කුසලාකුසල කර්‍මයටම නම්ය, එය විපාකය වැඩෙන යන අර්‍ත්‍ථයෙන් ක්ෂෙත්‍රය නමි, පිහිටීම් අරුතින් වස්තුවයි, හේතු අර්‍ත්‍ථයෙන් ආයතනයයි, අධිකරණාර්‍ත්‍ථයෙන් අධිකරණ යයි කියනු ලැබේ.
මෙසේ ශාස්තෲන් වහන්සේ මෙපමණ තැනකින් තිදොරෙන් රැස්කරන ලද කර්‍මය දක්වා දැන් ඒ කර්‍මයාගේ පැසවන තැන දැක්වීමට “චත්තාරො මෙ භික්ඛවේ” යනාදිය කීසේක, එහි අත්තභාවපටිලාභා යනු ලබන ලද ආත්මභාවයෝය, අත්තසඤ්චෙතනා කමති යනු තමා විසින් කල්පනා කරන ලද චෙතනාව පවතියි.
අත්තසඤ්චෙතනා හෙතු තෙසං සත්තානං තම්හා කායා වූතී හොති යනාදියෙහි කිච්චාපදොසික දෙවිවරු තමන්ගේ සංචෙතනා හේතුවෙන් චුතවෙත්, නඳුනුයන චිත්තලතා වන ඵාරුසකවනාදියෙහි දිව්‍යරතියෙන් පිණවී ක්‍රීඩා කරන්නා වූ ඔවුනට කෑම්බීම්වල අමතකවීම් ඇතිවිට ඔවුහු අහර නැතිවීමෙන් අවුවෙහි දැමු මල්දමක් මෙන් මැලවෙත්, මනොපදොසිකා දෙවිවරු අනුන්ගේ චෙතනා හේතුවෙන් සැවවෙත්, මොවුහු චාතුම්මහාරාජික දෙවියෝමය, ඔවුනතුරින් එක් දිව්‍ය පුත්‍රයෙක් නැතැක් කෙළිමියි පිරිවර සහිතව රථයෙන් වීදියට එළඹෙයි ද ඉක්බිති නික්මෙන වෙනත් දෙවිකෙනෙක් ඉදිරියෙන් යනු ඔහු දැක කිම මේ දිළින්දා පෙර නොදිටුවිරූවකු මෙන් මෙ දැක ප්‍රීතියෙන් ඉදිමුණෙකු මෙන් ද ගොරවන්නකු මෙන් ද යතැයි කිපෙයි, ඉදිරියෙන් යන්නා ද ආපසු හැරී ඒ කිපුණහු දැක කුපිත වූවාහු මනාව දත හැක්කෝ වෙතියි ඔහු කිපුණු බව දැන කිපුණු නුඹ මට කුමක් කරන්නෙහිද? මේ සම්පත් මවිසින් දානශීලාදි වශයෙන් ලබන ලදි, නුඹ නිසා නොවේයයි පෙරළා කිපෙයි, එකකු කිපුණු විට අනෙක් කිපුණු තැනැත්තේ රකියි, දෙදෙනාම කිපුණු විට එකෙකුගේ ක්‍රෝධය අනෙකාගේ ක්‍රෝධයයට හේතුවෙයි, ඔහුගේ ද ක්‍රෝධය අනෙකාට ප්‍රත්‍යය වේ යයි දෙදෙනා හඬමින් විරොධව සිටියදීම චුතවෙත්, මිනිස්සු තමන්ගේ සංචෙතනා අනුන් නිසා ඇතිවන සංචෙතනා ද හේතුවෙන් මියයත්, ආත්මසංචෙතනයන්ගේ හා පරසංචේතනයන්ගේ හේතුවෙන් මියයතියි අර්‍ත්‍ථයි, මිනිස්සු කිපී තමා විසින්ම තමාට ආයුධවලින් ද දඬුමුගුරුවලින් ද පහරදෙති. රැහැන් බැඳුම් ආදියෙන් බඳිත්, කඩුවෙන් ද හිස සිඳිත්, විස කති, ප්‍රපාතයන්හි වැටෙත්, දියට පිවිසෙත්, ගින්නට පිවිසෙත්, අනුන් ද ඔවුන් දඬු මුගුරින් හෝ අවියෙන් හෝ පහරදී මරත්, මෙසේ ඔවුන් දඬු මුගුරින් හෝ අවියෙන් හෝ පහරදී මරත්, මෙසේ ඔවුන් කෙරෙහි ආත්ම සංචෙතනාව ද පරසංචේතනාව ද පිවිසෙයි,
කත තෙන දෙවා දට්ඨබ්බා යනු කවරනම් ඒ දෙවිවරු දැකිය යුත්තාහුද යන අර්‍ත්‍ථයි, කුමක්හෙයින් තෙරණුවෝ මේ ප්‍රශ්නය අසත්ද? කි තමා විසින් කීමට නොහැකි වේද යත් හැකිවෙයි, මේ පදය තම ස්වභාවයෙන් බුද්ධවිෂයක ප්‍රශ්නයකැයි තෙරණුවෝ නොකීහ, තෙන දට්ඨබ්බා යනු ඒ අත්බවින් දැක්විය යුතුය, මේ ප්‍රශ්නය යට කාමාවචරයෙහි ද රූපාවචරයෙහි ද ලබයි, භවාග්‍රයෙන් පිරිසිඳ කියන ලද්දේ නිරවශේෂයෙන් කියන ලද්දේ වේයයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙසේ කියන ලදි,