459. කිසෙයින් මහණ තමාගේ චිත්තයෙහි චිත්තානුදර්ශී ව වෙසේ ද යත්: මෙ සස්නෙහි මහණ තෙම රාග සහිත වූ හෝ චිත්තය ‘මාගේ චිත්තය රාග සහිත ය’ යි දැනගනි. වීතරාග වූ හෝ සිත ‘මාගේ සිත වීතරාග ය’ යි දැනගනි, සදෝස වූ හෝ සිත ‘මාගේ සිත සදෝස ය’ යි දැනගනි, වීතදෝස වූ හෝ සිත ‘මාගේ සිත වීතදෝස ය’ යි දැනගනි, මෝහ සහිත වූ හෝ සිත ‘මාගේ සිත මෝහ සහිත ය’ යි දැනගනි, විගතමෝහ වූ හෝ සිත ‘මාගේ සිත වීතමෝහ ය’ යි දැනගනි, (ථීනමිද්ධ වශයෙන්) හැකුළුණු හෝ සිත ‘මාගේ සිත හැකිළිණැ’ යි දැනගනි, (උද්ධච්ච වශයෙන්) විසුරුණ වූ හෝ සිත ‘මාගේ සිත විසිරිණැ’ යි දැනගනි, මහද්ගත වූ හෝ සිත ‘මාගේ සිත මහද්ගත ය’ යි දැනගනි, අමහද්ගත වූ හෝ සිත ‘මාගේ සිත අමහද්ගත ය’ යි දැනගනි, සඋත්තර වූ හෝ සිත ‘මාගේ සිත සඋත්තර ය’ යි දැනගනි, අනුත්තර වූ හෝ සිත ‘මාගේ සිත අනුත්තර ය’ යි දැනගනි, සමාධියට පැමිණියා වූ හෝ සිත ‘මාගේ සිත සමාහිත ය’ යි දැනගනි, අසමාහිත වූ හෝ සිත ‘මාගේ සිත අසමාහිත ය’ යි දැනගනි, (තදඞ්ග විෂ්කම්භණ විසින්) විමුක්ත හෝ සිත ‘මාගේ සිත විමුක්ත ය’ යි දැනගනි, අවිමුක්ත හෝ සිත ‘මාගේ සිත අවිමුක්ත ය’ යි දැනගනි. හෙතෙම ඒ (භාවනා) නිමිත්ත ආසේවනය කෙරෙයි, භාවනා කෙරෙයි, පුනපුනා වඩයි, මොනොවට නිශ්චය කෙරෙයි. හෙතෙම ඒ නිමිත්ත ආසේවනය කොට භාවනා කොට පුනපුනා වඩා මැනැවින් නිශ්චය කොට මෙරමාගේ සිත්හි (තමාගේ) සිත එළවයි.
කිසෙයින් මහණ මෙරමාගේ චිත්තයෙහි චිත්තානුදර්ශී ව වෙසේ ද යත්: මෙ සස්නෙහි මහණ තෙම සරාග වූ හෝ ඔහුගේ සිත ‘ඔහුගේ සිත සරාග’ යයි දැනගනි. වීතරාග වූ හෝ ඔහුගේ සිත ‘ඔහුගේ සිත වීතරාග’ යයි දැනගනි, සදෝස වූ හෝ ඔහුගේ සිත ‘ඔහුගේ සිත සදෝස’ යයි දැනගනි, වීතදෝස වූ හෝ ඔහුගේ සිත ‘ඔහුගේ සිත වීතදෝස ’ යයි දැනගනි, සමෝහ වූ හෝ ඔහුගේ සිත ‘ඔහුගේ සිත සමෝහ’ යයි දැනගනි, වීතමෝහ වූ හෝ ඔහුගේ සිත ‘ඔහුගේ සිත වීතමෝහ’ යයි දැනගනි, සංක්‍ෂිප්ත වූ හෝ ඔහුගේ සිත ‘ඔහුගේ සිත සංක්‍ෂිප්ත’ යයි දැනගනි, වික්‍ෂිප්ත වූ හෝ ඔහුගේ සිත ‘ඔහුගේ සිත වික්‍ෂිප්ත’ යයි දැනගනි, මහද්ගත වූ හෝ ඔහුගේ සිත ‘ඔහුගේ සිත මහද්ගත’ යයි දැනගනි, අමහද්ගත වූ හෝ ඔහුගේ සිත ‘ඔහුගේ සිත අමහද්ගත’ යයි දැනගනි, සඋත්තර වූ හෝ ඔහුගේ සිත ‘ඔහුගේ සිත සඋත්තර’ යයි දැනගනි, අනුත්තර වූ හෝ ඔහුගේ සිත ‘ඔහුගේ සිත අනුත්තර’ යයි දැනගනි, සමාහිත වූ හෝ ඔහුගේ සිත ‘ඔහුගේ සිත සමාහිත’ යයි දැනගනි, අසමාහිත වූ හෝ ඔහුගේ සිත ‘ඔහුගේ සිත අසමාහිත’ යයි දැනගනි, විමුක්ත වූ හෝ ඔහුගේ සිත ‘ඔහුගේ සිත විමුක්ත’ යයි දැනගනි, අවිමුක්ත වූ හෝ ඔහුගේ සිත ‘ඔහුගේ සිත අවිමුක්ත ය’ යයි දැනගනි. හෙතෙම ඒ නිමිත්ත ආසේවනය කෙරෙයි, භාවනා කෙරෙයි, පුනපුනා වඩයි, මොනොවට නිශ්චය කෙරෙයි. හෙතෙම ඒ නිමිත්ත ආසේවනය කොට භාවනා කොට බහුල කොට මැනැවින් නිශ්චය කොට අධ්‍යාත්මබාහිරචිත්තයෙහි සිත එළවයි.
කිසෙයින් මහණ කලෙකැ තමාගේ ද කලෙකැ මෙරමාගේ ද සිත්හි චිත්තානුදර්ශී ව වෙසේ ද යත්: මෙ සස්නෙහි මහණ සරාග වූ හෝ සිත ‘සරාගසිතැ’ යි දැනගනි. වීතරාග වූ හෝ සිත ‘වීතරාග සිතැ’ යි දැනගනි, සදෝස වූ හෝ සිත ‘සදෝස සිත’ යි දැනගනි, වීතදෝස වූ හෝ සිත ‘වීතදෝස සිතැ’ යි දැනගනි, සමෝහ වූ හෝ සිත ‘සමෝහ සිතැ’ යි දැනගනි, වීතමෝහ වූ හෝ සිත ‘වීතමෝහ සිතැ’ යි දැනගනි, හැකුළුණු හෝ සිත ‘හැකුළුණු සිතැ’ යි දැනගනි, විසුරුණු හෝ සිත ‘විසිරුණු සිතැ’ යි දැනගනි, මහද්ගත වූ හෝ සිත ‘මහද්ගත සිතැ’ යි දැනගනි, මහද්ගත නො වූ හෝ සිත ‘මහද්ගත නො වූ සිතැ’ යි දැනගනි, සඋත්තර වූ හෝ සිත ‘සඋත්තර සිතැ’ යි දැනගනි, අනුත්තර වූ හෝ සිත ‘අනුත්තර සිතැ’ යි දැනගනි, සමාහිත වූ හෝ සිත ‘සමාහිත සිතැ’ යි දැනගනි, අසමාහිත වූ හෝ සිත ‘අසමාහිත සිතැ’ යි දැනගනි, විමුක්ත වූ හෝ සිත ‘විමුක්ත සිතැ’ යයි දැනගනි, අවිමුක්ත වූ හෝ සිත ‘අවිමුක්ත සිතැ’ යයි දැනගනි. මෙසෙයින් මහණ කෙලෙස් තවන වැර ඇති ව සම්‍යග්ඥාන වැ සිහි ඇති ව චිත්ත සඞ්ඛ්‍යාත ලෝකයෙහි අභිධ්‍යාව හා දොම්නස දුරු කොට තමාගේ හා මෙරමාගේ සිත්හි සිත අනුව නුවණින් බලමින් වෙසේ.
460. අනුපස්සී යනු: .... විහරති යනු: ... ආතාපී යනු: ... සම්පජානෝ යනු: ... සතිමා යනු: ... විනෙය්‍ය ලෝකෙ අභිජ්ඣාදෝමනස්සං යනු: එහි ලෝක කවරෙ යත්: එ ම චිත්තය ‘ලෝක’ වෙයි. පඤ්චෝපාදානස්කන්‍ධයෝ ම ලෝක යි.
එහි ‘අභිධ්‍යා ’ කවර යත්: යම් රාගයෙක් බලවත් රාගයෙක් ... චිත්තයාගේ ඇල්මෙක් වේ ද, මේ ‘අභිධ්‍යා’ යි කියනු ලැබේ.