457. කිසෙයින් මහණ තමා පිළිබඳ වේදනාවන්හි වේදනානුදර්ශී ව වෙසේ ද යත්: මෙ සස්නෙහි මහණ (කායික වූ හෝ චෛතසික වූ හෝ) සුඛවේදනාව විඳිනුයේ ‘සුඛ වේදනාව විඳිමී’ දැනගනි, දුඃඛවේදනාව විඳිනුයේ ‘දුඃඛවේදනාව විඳිමී’ දැනගනි, උපේක්‍ෂා වේදනාව විඳිනුයේ ‘උපේක්‍ෂාවේදනාව විඳිමී’ දැනගනි, සාමිස (පඤ්චකාමගුණ නිශ්‍රිත) වූ හෝ සුඛවේදනාව විඳිනුයේ ‘සාමිසසුඛවේදනාව විඳිමී’ දැනගනි, නිරාමිස වූ හෝ සුඛවේදනාව විඳිනුයේ ‘නිරාමිසසුඛවේදනාව විඳිමී’ දැනගනි, සාමිස වූ හෝ දුඃඛවේදනාව විඳිනුයේ ‘සාමිසදුඃඛවේදනාව විඳිමී’ දැනගනි, නිරාමිස වූ හෝ දුඃඛවේදනාව විඳිනුයේ ‘නිරාමිසදුඃඛවේදනාව විඳිමී’ දැනගනි, සාමිස වූ හෝ අදුක්ඛමසුඛවේදනාව විඳිනුයේ ‘සාමිසඅදුක්ඛමසුඛවේදනාව විඳිමී’ දැනගනි, නිරාමිස වූ හෝ අදුක්ඛමසුඛවේදනාව විඳිනුයේ ‘නිරාමිස වූ අදුක්ඛමසුඛ වේදනාව විඳිමී’ දැනගනි. හෙතෙම ඒ වේදනා නිමිත්ත ආසේවන කෙරෙයි, වඩයි, බහුල කෙරෙයි, මොනොවට නිශ්චය කෙරෙයි. හෙතෙම ඒ නිමිත්ත ආසේවන, භාවන, බහුලීකරණය කොට මැනැවින් නිශ්චය කොට මෙරමා පිළිබඳ වේදනාවන්හි සිත එළවයි.
කිසෙයින් මහණ මෙරමා පිළිබඳ වේදනාවන්හි වේදනානුදර්ශී ව වෙසේ ද යත්: මෙ සස්නෙහි මහණ තෙමෙ සුඛවේදනාව විඳින්නහු ‘සුඛ වේදනාව විඳී’ යයි දැනගනි, දුඃඛවේදනාව විඳින්නහු ‘දුඃඛවේදනාව විඳී’ යයි දැනගනි, අදුක්ඛමසුඛවේදනාව විඳින්නහු ‘අදුක්ඛමසුවේදනාව විඳී’ යයි දැනගනි, සාමිස වූ හෝ සුඛවේදනාව විඳින්නහු ‘සාමිසසුඛවේදනාව විඳී’ යයි දැනගනි, නිරාමිස වූ හෝ සුඛවේදනාව විඳින්නහු ‘නිරාමිසසුඛ වේදනාව විඳී’ යයි දැනගනි, සාමිස වූ හෝ දුඃඛවේදනාව විඳින්නහු ‘සාමිසදුඃඛවේදනාව විඳී’ යයි දැනගනි, නිරාමිස වූ හෝ දුඃඛවේදනාව විඳින්නහු ‘නිරාමිසදුඃඛවේදනාව විඳී’ යයි දැනගනි, සාමිස වූ හෝ අදුක්ඛමසුඛවේදනාව විඳින්නහු ‘සාමිස වූ අදුක්ඛමසුඛවේදනාව විඳී’ යයි දැනගනි, නිරාමිස වූ හෝ අදුක්ඛමසුඛවේදනාව විඳින්නහු ‘නිරාමිසඅදුක්ඛමසුඛවේදනාව විඳී’ යයි දැනගනි. හෙතෙම ඒ (වේදනා) නිමිත්ත සේවනය කෙරෙයි, වඩයි, පුනපුනා වඩයි, මොනොවට නිශ්චය කෙරෙයි. හෙතෙම ඒ නිමිත්ත සේවනය කොට වඩා පුනපුනා වඩා මැනැවින් නිශ්චය කොට තමාගේ ද මෙරමාගේ ද වේදනාවන්හි සිත එළවයි.
කිසෙයින් මහණ අජ්ඣත්තබහිද්ධා වේදනාවන්හි වේදනානුදර්ශී ව වෙසේ ද යත්: මෙ සස්නෙහි මහණ තෙම සුඛවේදනාව ‘සුඛවේදනා’ යි දැනගනි, දුඃඛවේදනාව ‘දුඃඛවේදනා’ යි දැනගනි, අදුක්ඛමසුඛවේදනාව ‘අදුක්ඛමසුවේදනා’ යි දැනගනි, සාමිස වූ හෝ සුඛවේදනාව ‘සාමිසසුඛවේදනා’ යි දැනගනි, නිරාමිස වූ හෝ සුඛවේදනාව ‘නිරාමිසසුඛ වේදනාව’ යි දැනගනි, සාමිස වූ හෝ දුඃඛවේදනාව ‘සාමිසදුඃඛවේදනා’ යි දැනගනි, නිරාමිස වූ හෝ දුඃඛවේදනාව ‘නිරාමිසදුඃඛවේදනා’ යි දැනගනි, සාමිස වූ හෝ අදුක්ඛමසුඛවේදනාව ‘සාමිස වූ අදුක්ඛමසුඛවෙදනා’ යි දැනගනි, නිරාමිස වූ හෝ අදුක්ඛමසුඛවේදනාව ‘නිරාමිසඅදුක්ඛමසුඛවේදනාව’ යයි දැනගනි. මෙසේ මහණ තෙම කෙලෙස් තවන වැර ඇතියේ සම්‍යග්ඥාන ඇතියේ ස්මෘතිමත් වූයේ වේදනා සඞ්ඛ්‍යාත ලෝකයෙහි අභිධ්‍යාව හා දොම්නස දුරු කොට තමාගේ ද මෙරමාගේ ද වේදනාවන්හි වේදනානුදර්ශී ව වෙසේ.
458. අනුපස්සී යනු: … විහරති යනු: … ආතාපී යනු: … සම්පජානෝ යනු: … සතිමා යනු: … විනෙය්‍ය ලෝකෙ අභිජ්ඣාදෝමනස්සං යනු: එහි ලෝකය කවර යත්: ඒ වේදනාව ම ලෝක නමි. පඤ්චෝපාදානස්කන්‍ධයෝ ද ලෝක නමි. මේ ‘ලෝක’ යි කියනු ලැබේ.
එහි ‘අභිධ්‍යා’ කවර යත්: යම් රාගයෙක් බලවත් රාගයෙක් … චිත්තයාගේ බලවත් රාගයෙක් වේ ද, මේ ‘අභිධ්‍යා’ යි කියනු ලැබේ. එහි ‘දෝමනස්ස’ කවරෙ යත්: යම් චෛතසික වූ අසාතයෙක් චෛතසික වූ දුඃඛයෙක් චේතෝසම්ඵස්සජ අසාතදුඃඛවේදයිතයෙක් චේතෝසම්ඵස්සජ අසාතදුඃඛවේදනායෙක් වේ ද, මේ ‘දෝමනස්ස’ යි කියනු ලැබේ. මෙසේ මේ අභිධ්‍යාව ද මේ දොම්නස ද මේ වේදනා ලෝකයෙහි බැහැර කරන ලද්දාහු වෙසෙසින් බැහැර කරන ලද්දාහු සන්හිඳුනාහු සන්හිඳුවන ලද්දාහු ව්‍යුපශම කරන ලද්දාහු නිරෝධ සඞ්ඛ්‍යාත අස්තයට ගියාහු අතිශයින් අස්තයට ගියාහු නසන ලද්දාහු වෙසෙසින් නසන ලද්දාහු වියළන ලද්දාහු වෙසෙසින් වියළන ලද්දාහු විගතාන්ත කරන ලද්දාහු වෙත්. එහෙයින් ‘විනෙය්‍ය ලෝකෙ අභිජ්ඣා දෝමනස්සං’ යි කියනු ලැබේ.
වේදනානුපස්සනා නිර්දේශ යි.
459. කිසෙයින් මහණ තමාගේ චිත්තයෙහි චිත්තානුදර්ශී ව වෙසේ ද යත්: මෙ සස්නෙහි මහණ තෙම රාග සහිත වූ හෝ චිත්තය ‘මාගේ චිත්තය රාග සහිත ය’ යි දැනගනි. වීතරාග වූ හෝ සිත ‘මාගේ සිත වීතරාග ය’ යි දැනගනි, සදෝස වූ හෝ සිත ‘මාගේ සිත සදෝස ය’ යි දැනගනි, වීතදෝස වූ හෝ සිත ‘මාගේ සිත වීතදෝස ය’ යි දැනගනි, මෝහ සහිත වූ හෝ සිත ‘මාගේ සිත මෝහ සහිත ය’ යි දැනගනි, විගතමෝහ වූ හෝ සිත ‘මාගේ සිත වීතමෝහ ය’ යි දැනගනි, (ථීනමිද්ධ වශයෙන්) හැකුළුණු හෝ සිත ‘මාගේ සිත හැකිළිණැ’ යි දැනගනි, (උද්ධච්ච වශයෙන්) විසුරුණ වූ හෝ සිත ‘මාගේ සිත විසිරිණැ’ යි දැනගනි, මහද්ගත වූ හෝ සිත ‘මාගේ සිත මහද්ගත ය’ යි දැනගනි, අමහද්ගත වූ හෝ සිත ‘මාගේ සිත අමහද්ගත ය’ යි දැනගනි, සඋත්තර වූ හෝ සිත ‘මාගේ සිත සඋත්තර ය’ යි දැනගනි, අනුත්තර වූ හෝ සිත ‘මාගේ සිත අනුත්තර ය’ යි දැනගනි, සමාධියට පැමිණියා වූ හෝ සිත ‘මාගේ සිත සමාහිත ය’ යි දැනගනි, අසමාහිත වූ හෝ සිත ‘මාගේ සිත අසමාහිත ය’ යි දැනගනි, (තදඞ්ග විෂ්කම්භණ විසින්) විමුක්ත හෝ සිත ‘මාගේ සිත විමුක්ත ය’ යි දැනගනි, අවිමුක්ත හෝ සිත ‘මාගේ සිත අවිමුක්ත ය’ යි දැනගනි. හෙතෙම ඒ (භාවනා) නිමිත්ත ආසේවනය කෙරෙයි, භාවනා කෙරෙයි, පුනපුනා වඩයි, මොනොවට නිශ්චය කෙරෙයි. හෙතෙම ඒ නිමිත්ත ආසේවනය කොට භාවනා කොට පුනපුනා වඩා මැනැවින් නිශ්චය කොට මෙරමාගේ සිත්හි (තමාගේ) සිත එළවයි.