332. ඉන්‍ද්‍රියයෝ දෙ විස්සෙකි: චක්ඛුන්‍ද්‍රිය ය, සෝතින්‍ද්‍රිය ය, ඝානින්‍ද්‍රිය ය, ජිව්හින්‍ද්‍රිය ය, කායින්‍ද්‍රිය ය, මනින්‍ද්‍රිය ය, ජීවිතින්‍ද්‍රිය ය, ඉත්‍ථින්‍ද්‍රිය ය, පුරිසින්‍ද්‍රිය ය, සුඛින්‍ද්‍රිය ය, දුක්ඛින්‍ද්‍රිය ය, සෝමනස්සින්‍ද්‍රිය ය, දෝමනස්සින්‍ද්‍රිය ය, උපෙක්ඛින්‍ද්‍රිය ය, සද්ධින්‍ද්‍රිය ය, විරියින්‍ද්‍රිය ය, සතින්‍ද්‍රිය ය, සමාධින්‍ද්‍රිය ය, පඤ්ඤින්‍ද්‍රිය ය, අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්‍ද්‍රිය ය, අඤ්ඤින්‍ද්‍රිය ය, අඤ්ඤාතාවින්‍ද්‍රිය යි.
333. දෙවිසි ඉන්‍ද්‍රියයන් අතුරෙහි කුශලයෝ කෙතෙක් ද අකුශලයෝ කෙතෙක් ද අව්‍යාකෘතයෝ කෙතෙක් ද … සරණයෝ කෙතෙක් ද අරණයෝ කෙතෙක් ද යත්:
ඉන්‍ද්‍රියයෝ දස දෙනෙක් අව්‍යාකෘත වෙති, දෝමනස්සින්‍ද්‍රියය අකුශල ය, අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්‍ද්‍රියය කුශල ය. ඉන්‍ද්‍රියයෝ සතර දෙනෙක් කුශලයෝ ද වන්නාහ, අව්‍යාකෘත ද වන්නාහ. ඉන්‍ද්‍රියයෝ ස දෙනෙක් කුශල ද වන්නාහ, අකුශල ද වන්නාහ, අව්‍යාකෘත ද වන්නාහු යි.
ඉන්‍ද්‍රියයෝ දොළොස් දෙනෙක් සුඛවේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්තහ යි ද දුඃඛවේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්තහ යි ද උපේක්‍ෂාවේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්තහ යි ද නො කියයුත්තාහ. ඉන්‍ද්‍රියයෝ ස දෙනෙක් සුඛවේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්ත ද වන්නාහ, උපේක්‍ෂාවේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්ත ද වන්නාහ. ඉන්‍ද්‍රියයෝ තිදෙනෙක් සුඛවේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්ත ද වන්නාහ, දුඃඛවේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්ත ද වන්නාහ, උපේක්‍ෂාවේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්ත ද වන්නාහු ය. ජීවිතේන්‍ද්‍රියය සුඛවේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්ත ද වන්නේ ය, දුඃඛවේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්ත ද වන්නේ ය, උපේක්‍ෂාවේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්ත ද වන්නේ ය, සුඛවේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්ත යි ද දුඃඛවේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්ත යි ද උපේක්‍ෂාවේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්ත යි ද නො කියයුතු ද වන්නේ යි.
ඉන්‍ද්‍රියයෝ සත් දෙනෙක් නො ම විපාක වූ විපාකස්වභාවධර්‍ම නො වූවාහු ය. ඉන්‍ද්‍රියයෝ තිදෙනෙක් විපාකයෝ වෙති. ඉන්‍ද්‍රියයෝ දෙදෙනෙක් විපාකස්වභාව ධර්‍මයෝ ය. අඤ්ඤින්‍ද්‍රියය විපාක ද වන්නේ ය, විපාකස්වභාවධර්‍ම ද වන්නේ ය. ඉන්‍ද්‍රියයෝ නව දෙනෙක් විපාක ද වන්නාහ, විපාකස්වභාවධර්‍ම ද වන්නාහ, නො ම විපාක වූ නො ද විපාකස්වභාවධර්‍ම ද වන්නාහු යි.
ඉන්‍ද්‍රියයෝ නව දෙනෙක් උපාදින්නෝපාදානිය වෙති. දෝමනස්සින්‍ද්‍රියය අනුපාදින්නෝපාදානිය ය. ඉන්‍ද්‍රියයෝ තිදෙනෙක් අනුපාදින්නඅනුපාදානිය වෙති. ඉන්‍ද්‍රියයෝ නව දෙනෙක් උපාදින්නෝපාදානිය ද වන්නාහ, අනුපාදින්නෝපාදානිය ද වන්නාහ, අනුපාදින්නඅනුපාදානිය ද වන්නාහු යි.
ඉන්‍ද්‍රියයෝ නව දෙනෙක් අසංක්ලිෂ්ටසාංක්ලේශික වෙති. දෝමනස්සින්‍ද්‍රියය සංක්ලිෂ්ටසාංක්ලේශික ය. ඉන්‍ද්‍රියයෝ තිදෙනෙක් අසංක්ලිෂ්ටඅසාංක්ලේශික වෙති. ඉන්‍ද්‍රියයෝ තිදෙනෙක් අසංක්ලිෂ්ටසාංක්ලේශික ද වන්නාහ, අසංක්ලිෂ්ට අසාංක්ලේශික ද වන්නාහ. ඉන්‍ද්‍රියයෝ සදෙනෙක් සංක්ලිෂ්ටසාංක්ලේශික ද වන්නාහ, අසංක්ලිෂ්ටසාංක්ලේශික ද වන්නාහ, අසංක්ලිෂ්ට අසාංක්ලේශික ද වන්නාහු යි.
ඉන්‍ද්‍රියයෝ නව දෙනෙක් අවිතර්‍කඅවිචාර වෙති. දෝමනස්සින්‍ද්‍රියය සවිතර්‍ක සවිචාර ය. උපේක්‍ෂේන්‍ද්‍රියය සවිතර්‍කසවිචාර ද වන්නේ ය, අවිතර්‍කඅවිචාර ද වන්නේ ය. ඉන්‍ද්‍රියයෝ එකොළොසෙක් සවිතර්‍කසවිචාර ද වන්නාහ, අවිතර්‍ක විචාරමාත්‍ර ද වන්නාහ, අවිතර්‍කඅවිචාර ද වන්නාහු යි.
එකොළොස් ඉන්‍ද්‍රිය කෙනෙක් ප්‍රීතිසහගතහ යි ද සුඛසහගතහ යි උපේක්‍ෂාසහගතහ යි ද නො කියයුත්තාහ. සෝමනස්සින්‍ද්‍රියය ප්‍රීතිසහගත වන්නේය. සුඛසහගත නො වෙයි, උපේක්‍ෂාසහගත නො වෙයි, ප්‍රීතිසහගත යි නො කියයුතු ද වන්නේ ය. ඉන්‍ද්‍රියයෝ සදෙනෙක් ප්‍රීතිසහගත ද වන්නාහ, සුඛසහගත ද වන්නාහ, උපේක්‍ෂාසහගත ද වන්නාහ. ඉන්‍ද්‍රියයෝ සතර දෙනෙක් ප්‍රීතිසහගත ද වන්නාහ, සුඛසහගත ද වන්නාහ, උපේක්‍ෂාසහගත ද වන්නාහ, ප්‍රීතිසහගතහ යි ද සුඛසහගතහ යි ද, උපේක්‍ෂාසහගතහ යි ද නො කියයුතු ද වන්නාහු යි.
පසළොස් ඉන්‍ද්‍රිය කෙනෙක් නො ම දර්‍ශනයෙන් නො ද භාවනායෙන් ප්‍රහාතව්‍යයෝ ය. දෝමනස්සින්‍ද්‍රිය දර්‍ශනයෙන් ප්‍රහාතව්‍ය ද වන්නේ ය, භාවනායෙන් ප්‍රහාතව්‍ය ද වන්නේ ය. ඉන්‍ද්‍රියයෝ සදෙනෙක් දර්‍ශනයෙන් ප්‍රහාතව්‍ය ද වන්නාහ, භාවනායෙන් ප්‍රහාතව්‍ය ද වන්නාහ, නො ම දර්‍ශනයෙන් නො ද භාවනායෙන් ප්‍රහාතව්‍යයෝ ද වන්නාහු යි.
පසළොස් ඉන්‍ද්‍රිය කෙනෙක් නො ම දර්‍ශනයෙන් නො ද භාවනායෙන් ප්‍රහාතව්‍ය හේතු ඇත්තාහ. දෝමනස්සින්‍ද්‍රිය දර්‍ශනයෙන් ප්‍රහාතව්‍යහේතුක ද වන්නේ ය, භාවනායෙන් ප්‍රහාතව්‍යහේතුක ද වන්නේ ය. ඉන්‍ද්‍රියයෝ සදෙනෙක් දර්‍ශනයෙන් ප්‍රහාතව්‍ය හේතුක ද වන්නාහ, භාවනායෙන් ප්‍රහාතව්‍යහේතුක ද වන්නාහ, නො ම දර්‍ශනයෙන් නො ද භාවනායෙන් ප්‍රහාතව්‍යහේතුක ද වන්නාහු යි.