5. ඉන්‍ද්‍රියවිභඞ්ගය
309. ඉන්‍ද්‍රියයෝ දෙවිසි දෙනෙකි: චක්ඛුන්‍ද්‍රිය ය, සෝතින්‍ද්‍රිය ය, ඝානින්‍ද්‍රිය ය, ජිව්හින්‍ද්‍රිය ය, කායින්‍ද්‍රිය ය, මනින්‍ද්‍රිය ය, ජීවිතින්‍ද්‍රිය ය, ඉත්‍ථින්‍ද්‍රිය ය, පුරිසින්‍ද්‍රිය ය, සුඛින්‍ද්‍රිය ය, දුක්ඛින්‍ද්‍රිය ය, සෝමනස්සින්‍ද්‍රිය ය, දෝමනස්සින්‍ද්‍රිය ය, උපෙක්ඛින්‍ද්‍රිය ය, සද්ධින්‍ද්‍රිය ය, විරියින්‍ද්‍රිය ය, සතින්‍ද්‍රිය ය, සමාධින්‍ද්‍රිය ය, පඤ්ඤින්‍ද්‍රිය ය. අනඤ්ඤාතඤ්ඤාස්සාමීතින්‍ද්‍රිය ය, අඤ්ඤින්‍ද්‍රිය ය, අඤ්ඤාතාවින්‍ද්‍රිය යි.
310. එහි චක්ඛුන්‍ද්‍රිය කවරෙ යත්: යම් ඇසෙක් සතර මහාභූතයන් නිසා උපන් ප්‍රසාදය වේ ද … තෙල ‘ශුන්‍යග්‍රාම’ නමුදු වේ. මේ චක්ඛුන්‍ද්‍රිය යි කියනු ලැබේ.
311-314. එහි සෝතින්‍ද්‍රිය කවරෙ යත්: … ඝානින්‍ද්‍රිය … ජිව්හින්‍ද්‍රිය … කායින්‍ද්‍රිය කවරෙ යත්: යම් කයෙක් සතර මහාභූතයන් නිසා උපන් ප්‍රසාදය වේ ද … තෙල ශුන්‍යග්‍රාම නමුදු වේ. මේ කායින්‍ද්‍රිය යි කියනු ලැබේ.
315. එහි මනින්‍ද්‍රිය කවරෙ යත්: එක් ප්‍රකාරයෙකින් මනින්‍ද්‍රිය වෙයි. ස්පර්‍ශය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූයේ යි.
ද්විප්‍රකාරෙයකින් මනින්‍ද්‍රිය වෙයි: සහේතුකයෙක් ඇත, අහේතුකයෙක් ඇති.
ත්‍රිප්‍රකාරයෙකින් මනින්‍ද්‍රිය වෙයි: කුශල වූයෙක් ඇත, අකුශල වූයෙක් ඇත, අව්‍යාකෘත වූයෙක් ඇති.
චතුස්ප්‍රකාරයෙකින් මනින්‍ද්‍රිය වෙයි: කාමාවචර වූයෙක් ඇත, රූපාවචර වූයෙක් ඇත, අරූපාවචර වූයෙක් ඇත, අපර්‍ය්‍යාපන්න වූයෙක් ඇති.
පඤ්චප්‍රකාරයෙකින් මනින්‍ද්‍රිය වෙයි: සුඛින්‍ද්‍රිය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූයෙක් ඇත, දුක්ඛින්‍ද්‍රිය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූයෙක් ඇත, සෝමනස්සින්‍ද්‍රිය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූයෙක් ඇත, දෝමනස්සින්‍ද්‍රිය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූයෙක් ඇත, උපේක්‍ෂේන්‍ද්‍රිය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූයෙක් ඇති.
ෂට් ප්‍රකාරයෙකින් මනින්‍ද්‍රිය වෙයි: චක්‍ෂුර්විඥාන ය, ශ්‍රෝත්‍රවිඥාන ය, ඝාණවිඥාන ය, ජිහ්වාවිඥාන ය, කායවිඥාන ය, මනෝවිඥානය යි. මෙසේ ෂට් ප්‍රකාරයෙන් මනින්‍ද්‍රිය වේ.
සප්තප්‍රකාරයෙකින් මනින්‍ද්‍රිය වෙයි: චක්‍ෂුර්විඥාන ය … කායවිඥාන ය මනෝධාතු ය මනෝවිඥානධාතු යි. මෙසේ සප්තප්‍රකාරයෙන් මනින්‍ද්‍රිය වේ.
අෂ්ටප්‍රකාරයෙකින් මනින්‍ද්‍රිය වෙයි: චක්‍ෂුර්විඥාන ය … කායවිඥානය සුඛසහගත වූයෙක් ඇත, දුඃඛසහගත වූයෙක් ඇත, මනෝධාතු ය, මනෝවිඥානධාතු යි. මෙසේ අෂ්ටප්‍රකාරයෙන් මනින්‍ද්‍රිය වේ.
නවප්‍රකාරයෙකින් මනින්‍ද්‍රිය වෙයි: චක්‍ෂුර්විඥාන ය … කායවිඥාන ය, මනෝ ධාතු ය, මනෝවිඥානධාතුව කුශල වූයෙක් ඇත, අකුශල වූයෙක් ඇත, අව්‍යාකෘත වූයෙක් ඇති. මෙසේ නවප්‍රකාරයෙන් මනින්‍ද්‍රිය වේ.
දශප්‍රකාරයෙකින් මනින්‍ද්‍රිය වෙයි: චක්‍ෂුර්විඥාන ය … කායවිඥානය සුඛසහගත වූයෙක් ඇත, දුඃඛසහගත වූයෙක් ඇත, මනෝධාතු ය, මනෝවිඥානධාතුව කුශල වූයෙක් ඇත, අකුශල වූයෙක් ඇත, අව්‍යාකෘත වූයෙක් ඇති. මෙසේ දශප්‍රකාරයෙන් මනින්‍ද්‍රිය වේ. (විස්තරය විඥානස්කන්‍ධය මෙනි) … මෙසේ බහුප්‍රකාරයෙන් මනින්‍ද්‍රිය වේ. මේ මනින්‍ද්‍රිය යි කියනු ලැබේ.
316. එහි ජීවිතින්‍ද්‍රිය කවරෙ යත්: ද්විප්‍රකාරයෙකින් ජීවිතින්‍ද්‍රිය වෙයි: රූප ජීවිතේන්‍ද්‍රියයෙක් ඇත, අරූපජීවිතෙන්‍ද්‍රියයෙක් ඇත.
එහි රූපජීවිතේන්‍ද්‍රිය කවරෙ යත්: ඒ රූපී ධර්‍මයන්ගේ යම් ආයුෂයෙක් සිටීමෙක් යැපීමෙක් යැපෙන අයුරෙක් ඉරියව් පැවැත්මෙක් වැටුමෙක් පාලනයෙක් ජීවිතයෙක් ජීවිතේන්‍ද්‍රියයෙක් වේ ද, මේ රූපජීවිතේන්‍ද්‍රිය යි කියනු ලැබේ.
එහි අරූපජීවිතෙන්‍ද්‍රිය කවරෙ යත්: ඒ අරූපීධර්‍මයන්ගේ යම් ආයුෂයෙක් සිටීමෙක් යැපීමෙක් යැපෙන අයුරෙක් ඉරියව් පැවැත්මකේ වර්‍තනයෙක් පාලනයෙක් ජීවිතයෙක් ජීවිතේන්‍ද්‍රියයෙක් වේ ද, මේ අරූපජීවිතෙන්‍ද්‍රිය යි කියනු ලැබේ. මේ ජීවිතේන්‍ද්‍රිය යි කියනු ලැබේ.
317. එහි ස්ත්‍රීන්‍ද්‍රිය කවරෙ යත්: ස්ත්‍රිය පිළිබඳ වූ යම් ස්ත්‍රීලිඞ්ගයෙක් ස්ත්‍රීනිමිත්තයෙක් ස්ත්‍රීක්‍රියායෙක් ස්ත්‍රීආකල්පයෙක් ස්ත්‍රීත්‍වයෙක් ස්ත්‍රීභාවයෙක් වේ ද, මේ ස්ත්‍රීන්‍ද්‍රිය යි කියනු ලැබේ.
318. එහි පුරුෂේන්‍ද්‍රිය කවරෙ යත්: පුරුෂයා පිළිබඳ යම් පුරුෂලිඞ්ගයෙක් පුරුෂනිමිත්තයෙක් පුරුෂකෘත්‍යයෙක් පුරුෂාකල්පයෙක් පුරුෂත්‍වයෙක් පුරුෂභාවයෙක් වේ ද, මේ පුරුෂේන්‍ද්‍රිය යි කියනු ලැබේ.
319. එහි සුඛින්‍ද්‍රිය කවරෙ යත්: යම් කායික වූ මිහිරෙක් කායිකසුඛයෙක් කාය සංස්පර්‍ශයෙන් උපන් සාතසුඛවේදයිතයෙක් කායසංස්පර්‍ශයෙන් උපන් සාතසුඛවේදනාවක් වේ ද, මේ සුඛින්‍ද්‍රිය යි කියනු ලැබේ.
320. එහි දුක්ඛින්‍ද්‍රිය කවරෙ යත්: යම් කායික වූ නො මිහිරෙක් කායික වූ දුඃඛයෙක් කායසංස්පර්‍ශයෙන් උපන් නො මිහිරි වූ දුක් වූ වේදයිතයෙක් කායසංස්පර්‍ශයෙන් උපන් නො මිහිරි වූ දුක් වූ වේදනාවක් වේ ද, මේ දුක්ඛින්‍ද්‍රිය යි කියනු ලැබේ.
321. එහි සෝමනස්සින්‍ද්‍රිය කවරෙ යත්: යම් චෛතසික වූ සාතයෙක් චෛතසික වූ සුඛයෙක් චිත්තසංස්පර්‍ශයෙන් උපන් සාතසුඛවේදයිතයෙක් චිත්තසංස්පර්‍ශයෙන් උපන් සාතසුඛවේදනාවක් වේ ද, මේ සෝමනස්සින්‍ද්‍රිය යි කියනු ලැබේ.
322. එහි දෝමනස්සින්‍ද්‍රිය කවරෙ යත්: යම් චෛතසික වූ අසාතයෙක් චෛතසික වූ දුඃඛයෙක් චිත්තසංස්පර්‍ශයෙන් උපන් අසාත වූ දුඃඛ වූ වේදයිතයෙක් චිත්තසංස්පර්‍ශයෙන් උපන් අසාත වූ දුඃඛ වූ වේදනායෙක් වේ ද, මේ දෝමනස්සින්‍ද්‍රිය යි කියනු ලැබේ.
323. එහි උපෙක්ඛින්‍ද්‍රිය කවරෙ යත්: යම් චෛතසික වූ නො ම සාත වූ අසාත නො වූ වේදනායෙක් චිත්තසංස්පර්‍ශයෙන් උපන් නො දුක් නො සුව වේදයිතයෙක් චිත්තසංස්පර්‍ශයෙන් උපන් නො දුක් නො සුව වේදනායෙක් වේ ද, මේ උපෙක්ඛින්‍ද්‍රිය යි කියනු ලැබේ.
324. එහි සද්ධින්‍ද්‍රිය කවරෙ යත්: යම් හැදහීමෙක් හදහන අයුරෙක් (ගුණයෙහි) බැස ගැනීමෙක් අධිකප්‍රසාදයෙක් ශ්‍රද්ධාවක් ශ්‍රද්ධේන්‍ද්‍රියයෙක් ශ්‍රද්ධාබලයෙක් වේ ද, මේ සද්ධින්‍ද්‍රිය යි කියනු ලැබේ.
325. එහි විරියින්‍ද්‍රිය කවරෙ යත්: යම් චෛතසික වූ වීර්‍ය්‍යාරම්භයෙක් (කුසීත බැවින් නික්මීමෙක්) පරාක්‍රමයෙක් උද්‍යමයෙක් ව්‍යායාමයෙක් උත්සාහයෙක් අධිමාත්‍ර උත්සාහයෙක් ථාමයෙක් (කුශලසන්තානය) ධැරීමෙක් නො ලිහිල් පරාක්‍රම ඇති බවෙක් නො තැබූ (කුශල) ඡන්‍ද ඇති බවෙක් නො තැබූ (වීර්‍ය්‍ය) ධුර ඇති බවෙක් වීර්‍ය්‍ය දැඩි කොට ගැනීමෙක් වීර්‍ය්‍යයෙක් වීර්ය්‍යේන්‍ද්‍රියයෙක් වීර්‍ය්‍යබලයෙක් වේ ද, මේ වීර්‍ය්‍යෙන්‍ද්‍රිය යි කියනු ලැබේ.