6. 2.
(බුදුහු මෙසේ වදාළහ:) උපසීව මාණවකය, සිහි ඇතියෙහි ආකිඤ්චඤ්ඤායතන සමාපත්තිය (අනිත්‍යාදී) විසින් දකිමින් ‘නත්ථිකිඤ්චි’ යි පැවැති ඒ සමවත ඇසුරු කොට චතුරෝඝය තරණය කර, වස්තු කාමක්ලෙශකාම හැරපියා කථඞ්කථා සඞ්ඛ්‍යාත නිවන විභූත කොට දක්නෙහි.
ආකිඤ්චඤ්ඤං පෙක්ඛමානො සතීමා-එ බමුණු පියවින් ආකිඤ්චඤ්ඤායතන සමාපත්තිලාභී වූයේ විද්‍යමාන වූ මැ නිඃශ්‍රය ‘මේ මාගේ නිඃශ්‍රය’යි නො දනී. බුදුහු ඔහුට නිඃශ්‍රය ද මත්තෙහි සසරින් නික්ම යන මඟ ද පවසන සේක. සිහි ඇතියේ ආකිඤ්චඤ්ඤායතන සමවතට සමවැද එයින් නැඟී සිට එ සමවත්හි උපන් චිත්තචෛතසිකධර්මයන් අනිත්‍ය විසින් (නුවණින්) බලමින් දුක් විසින්-රෝග විසින්- ගඬ විසින්- ශල්‍ය විසින්- අඝ විසින්- අබාධ විසින් පර විසින්- පලෝක (බිඳෙන) විසින්- ව්‍යසන විසින්- උපධ්‍රව විසින්- භය විසින්- උපසර්‍ග විසින්- චඤ්චල විසින්- බිඳෙනසුලු හෙයින්- අධ්‍රැව හෙයින්- අත්‍රාණ හෙයින්- අලෙණ හෙයින්-අසරණ හෙයින්-
අසරණීභූත හෙයින්- සිස් හෙයින්-තුච්ඡ හෙයින්-ශුන්‍ය හෙයින්- අනාත්ම හෙයින්- ආදීනව හෙයින්- විපරිණාමස්වභාව හෙයින්- අසාර හෙයින්- අඝ(දුක්) මූල හෙයින්- වධක හෙයින්- විභව හෙයින්- සාස්‍රව හෙයින්- හෙතුප්‍රත්‍යයාභිසංස්කෘත හෙයින් මාරාමිෂ හෙයින්- ජාතිස්වභාව හෙයින්- ජරාස්වභාව හෙයින්- ව්‍යාධිස්වභාව හෙයින්- මරණස්වභාව හෙයින්- සෝක-පරිදේව-දුක්ඛ-දෝමනස්ස-උපායාස ස්වභාව හෙයින්- සංක්ලේශ ස්වභාව හෙයින්- සමුදය ස්වභාව හෙයින්- අස්තඞ්ගම හෙයින්- ආස්වාද හෙයින්- ආදීනව හෙයින්- නිස්සරණ හෙයින් බලමින් දකිමින් අවලෝකනය කෙරෙමින් සිතමින් විමසමින්. සතිමා- යම් ස්මෘතියක් අනුස්මෘතියක් ප්‍රතිස්මෘතියක්... සම්‍යක් ස්මෘතියක් වේ ද මේ ‘සති’ යී කියනු ලැබෙයි. මේ සතියෙන් යුක්ත වූයේ වෙයි... සමන්‍විත වූයේ වෙයි. හෙ ‘සතීමා’ යි කියනු ලැබේ නුයි ‘ආකිඤ්චඤ්ඤං පෙක්ඛමානො සතීමා’ යනු වේ.
උපසීවා’ති භගවා- ‘උපසීව’ යි බුදුහු එ බමුණු නමින් අමතන සේක. භගවා යනු: තෙල ගෞරවාධිවචන යැ...... යම් භගවත් යන නමක් වී ද තෙල අර්‍හත්ඵලය ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කිරීමෙන් උපන් ප්‍රඥප්තිය නුයි ‘උපසීවා’ති භගවා’ යනු වේ.
නත්‍ථි’ති නිස්සාය තරසසු ඕඝං- ‘නත්‍ථි කිඤ්චි යනු: ආකිඤ්චඤ්ඤායතන සමාපත්ති යි. කිකරුණින් ‘නත්ථිකිඤ්චි’යි ආකිඤ්චඤ්ඤායතන සමාපත්ති වී ද යත්: සිහි ඇති වැ ආකිඤ්චඤ්ඤායතන සමවත් සමවැද එයින් නැඟී සිට එ මැ (ආකාශාලම්බන) විඥානය අභාවයට පමුණුවයි වෙසෙසින් අභාවයට පමුණුවයි අතුරුදහන් කෙරෙයි ‘කිසිත් නැතැ’ යි දකියි, එකරුණින් ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසමාපත්තිය ‘නත්‍ථි කිඤ්චි’ නම් වෙයි, එය නිසා ඇසුරු කොට අරමුණු කොට කාමෝඝය භවොඝය දිට්ඨොඝය අවිජ්ජෝඝය තරණය කර, උත්තරණය කර, ප්‍රතරණය කර, සමතික්‍රමණය කර, ව්‍යතික්‍රමණය කර’ යී ‘නත්ථිති නිස්සාය තරස්සු ඕඝං’ යනු වේ.
කාමේ පහාය විරතො කථාහි- ‘කාමා’ යනු: විස්තර විසින් කාමයෝ දෙදෙනෙකි: වස්තුකාමයෝ ද ක්ලේශකාමයෝ ද... මොහු ක්ලේශකාමයෝ යි කියනු ලැබෙත්. කාමෙ පහාය- වස්තුකාමයන් තීරණපරිඥායෙන් දැනැ ක්ලේශකාමයන් ප්‍රහාණපරිඥායෙන් දුරු කොට හැරපියා බැහැර කොට විගතාන්ත කොට අනුඅභාවයට පමුණුවා නුයි ‘කාමෙ පහාය’ යනු වේ. විරතො කථාහි- ‘කථඞ්කථා’ යි විචිකිත්සාව කියනු ලබයි. දුඃඛ සත්‍යයෙහි සැකය... චිත්තයාගේ තදබව මනොවිලෙඛ යි. ඒ කථඞ්කථායෙන් දුරු වූයේ වෙසෙසින් දුරු වූයේ සර්‍වප්‍රකාරයෙන් දුරු වූයේ නික්ම ගියේ නිඃසෘත වූයේ වෙන් වූයේ විසඞ්යුක්ත වූයේ විගතමර්‍ය්‍යාදා කළ සිතින් යුක්ත වැ වෙසේ නුයි මෙසේ ත් ‘විරතො කථාහි’ යනු වේ, නොහොත් දෙතිස් තිරශ්චීනකථායෙන් දුරුවූයේ වෙසෙසින් දුරු වූයේ සර්‍වප්‍රකාරයෙන් දුරු වූයේ නික්ම ගියේ නිඃසෘත වූයේ වෙන් වූයේ විසංයුක්ත වූයේ විගත මර්‍ය්‍යාදා කළ සිතින් යුක්ත වැ වෙසේ නුයි මෙසේ ත් ‘විරතො කථාහි’ නුයි ‘කාමෙ පහාය විරතො කථාහි’ යනු වේ.