10. 2.
(බුදුහු මෙසේ වදාරති:) යමෙක් ශරීරය බිඳීමෙන් පෙර මැ ප්‍රහීණ වූ තෘෂ්ණා ඇත්තේ පූර්‍වාන්ත සඞ්ඛ්‍යාත අතීතය (තෘෂ්ණා දෘෂ්ටීන්) ඇසිරි නො කෙළේ ප්‍රත්‍යුත්පන්නයෙහි (රාගරක්ත යැ යනාදීන්) නො ගිණියැ යුත්තේ වේ ද, ඒ රහත් මහණහට අනාගතයෙහි (තෘෂ්ණාදෘෂ්ටි වශයෙන්) පෙරටු කරන ලද්දෙක් නැත. (ඔහු උපශාන්ත යයි කියමි.)
වීතතණ්හො පුරා බෙදා - කය බිඳීමෙන් පෙර ආත්මභාවය බිඳීමෙන් පෙර කලෙවරය තැබීමෙන් පෙර ජීවිතේන්‍ද්‍රියයාගේ සිඳීමෙන් පෙර, ප්‍රහීණ තෘෂ්ණා ඇත්තේ පහවැගිය තෘෂ්ණා ඇත්තේ හරන ලද තෘෂ්ණා ඇත්තේ වමනය කළ තෘෂ්ණා ඇත්තේ මුදන ලද තෘෂ්ණා ඇත්තේ ගෙවන ලද තෘෂ්ණා ඇත්තේ දුරලන ලද තෘෂ්ණා ඇත්තේ වීතරාග වූයේ විගතරාග වූයේ ත්‍යක්තරාග වූයේ වාන්තරාග වූයේ මුක්තරාග වූයේ ප්‍රහීණරාග වූයේ ප්‍රතිනිඍෂ්ටරාග වූයේ නිර්‍වෘත වූයේ සිහිල් වූයේ (කායිකචෛතසික) සුඛානුභවනය කරනුයේ ශ්‍රේෂ්ඨ වූ සිතින් යුක්ත වැ වෙසෙයි.
භගවා - යනු: ගෞරවාධිවචන යැ තවද: භග්නරාග නුයි - භගවත් යැ, භග්නද්වෙෂ නුයි භගවත් යැ, භග්නමොහ නුයි - භගවත් යැ, භග්නදෘෂ්ටි නුයි - භග්නමාන නුයි - භග්නකණ්ටක නුයි - භග්නක්ලෙශ නුයි - භගවත් යැ; ධර්‍මරත්නය භාග - විභාග - ප්‍රතිවිභාග කෙළේ නුයි - භගවත් යැ, භවයන් කෙළවර කෙළේ නුයි - භගවත් යැ, භාවිතකාය - භාවිතචිත්ත - භාවිතප්‍රඥා ඇත් නුයි භගවත් යැ. බුදුහු අල්පශබ්ද වූ අල්පනිර්‍ඝොෂ වූ ජනවාත රහිත වූ මනුෂ්‍යයන්ගේ රාහස්‍යයනට ස්ථාන වූ විවේකයට අනුරූප වූ වනයෙහි දුරසෙනසුන් හා ඉතා දුරසෙනසුන් සේවනය කළාහු නුයි හෝ භගවත් යැ, බුදුහු චීවරපිණ්ඩපාතසෙනාසනග්ලානප්‍රත්‍යයභෛෂජ්‍යපරිෂ්කාරයනට හිමි වූවාහු නුයි භගවත් යැ, බුදුහු අර්ත්‍ථරසයට ධර්‍මරසයට විමුක්තිරසයට අධිශීලයට අධිචිත්තයට අධිප්‍රඥාවට හිමි වූවාහු නුයි හෝ භගවත් යැ, බුදුහු සතර ධ්‍යානයන්ට සතර අප්‍රාමාණ්‍යයන්ට සතර අරූපසමාපත්තීන්ට හිමි වූවාහු නුයි හෝ භගවත් යැ, බුදුහු අෂ්ටවිමොක්‍ෂයන්ට අෂ්ට අභිහායතනයන්ට නව අනුපූර්‍වවිහාරසමාපත්තීන්ට හිමි වූවාහු නුයි හෝ භගවත් යැ, බුදුහු දශ සංඥාභාවනාවන්ට දශ කෘත්සනසමාපත්තීන්ට ආනාපානස්මෘති සමාධියට අශුභසමාපත්තියට හිමි වූවාහු නුයි හෝ භගවත් යැ, බුදුහු සතර ස්මෘතිප්‍රස්ථානයන්ට සතර සම්‍යක්ප්‍රධානයන්ට සතර ඍද්ධිපාදයන්ට පඤ්චේන්‍ද්‍රියයන්ට පඤ්ච බලයන්ට සප්ත බොධ්‍යඞ්ගයන්ට ආර්‍ය්‍යඅෂ්ටාඞ්ගික මාර්‍ගයට හිමි වූවාහු නුයි හෝ - භගවත් යැ, බුදුහු දශ තථාගතබලයන්ට චතුර්වෛශාරද්‍යයන්ට චතුර්ප්‍රතිසංවිද්ධර්‍මයන්ට ෂඩභිඥාවන්ට ෂඩ්බුද්ධ ධර්‍මයන්ට හිමි වූවාහු නුයි හෝ භගවත් යැ, ‘භගවත්’ යන තෙල නාමය මව විසින් නො කරන ලද, පියා විසින් - බෑයකු විසින් - බූනක විසින් මිතුරු - යහළුවන් විසින් - නෑසහලේනෑයන් විසින් - මහණබමුණන් විසින් දෙවියන් විසින් නො කරන ලද, ‘භගවත්’ යන යම් ප්‍රඥප්තියක් වී ද භගවත් බුදුවරුන්ට රහත්පෙලෙන් උපන් තෙල නාමය බෝමුල දී සර්‍වඥතාඥානය ලැබීම සමග සර්‍වධර්‍මයන් ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කිරීමෙන් උපන් ප්‍රඥප්තියක් නුයි ‘වීතතණ්හො පුරාභෙදා ඉති භගවා’ යනු වේ.
පුබ්බමන්තමනිස්සිතො - ‘පුබ්බන්ත’යී අතීතකාලය කියනු ලැබෙයි. අතීතකාලය නිසා තෘෂ්ණාව ප්‍රහීණ කරන ලද්දී දෘෂ්ටිය දුරලන ලද්දී වෙයි, තෘෂ්ණාව ප්‍රහීණ හෙයින් දෘෂ්ටිය දුරැලූ හෙයින් මෙසේත් පූර්‍වාන්තය අනිඃශ්‍රිත වෙයි; නොහොත් අතීත කාලයෙහි මෙබඳු රූ ඇතියෙම් වීමී’ එහි ඇලීම නො එළවයි, ‘මෙබඳු වේදනා ඇතියෙම් වීමි, මෙබඳු සංඥා ඇතියෙම් වීමී, මෙබඳු සංස්කාර ඇතියෙම් වීමී, මෙබඳු විඥාන ඇතියෙම් වීමී’ එහි ඇලීම නො එළවයි. මෙසේත් පූර්‍වාන්තය අනිඃශ්‍රිත වෙයි; නොහොත් ‘මාගේ ඇස අතීතයෙහි මෙසේ විය, රූපයෝ මෙසේ වූහ’යි එහි විඥානය ඡන්‍දරාගය පිළිබැදි වූයේ නො වෙයි, විඥානය ඡන්‍දරාග ප්‍රතිබද්ධ නො වූ හෙයින් එය නො කැමැති වෙයි; එය නො කැමැති වනුයේ මෙසේත් ‘පුබ්බමන්තමනිස්සිතො’ යනු වේ. ‘මාගේ ශ්‍රෝතප්‍රසාදය අතීතකාලයෙහි මෙසේ විය, ශබ්දයෝ මෙසේ වූහ’යි - ‘මාගේ ඝ්‍රාණපුසාදය අතීතයෙහි මෙසේ විය, ගන්‍ධයෝ මෙසේ වූහ’යි - ‘මාගේ ජිහ්වාප්‍රසාදය අතීතයෙහි මෙසේ විය, රසයෝ මෙසේ වූහ’යි - ‘මාගේ කායප්‍රසාදය අතීතයෙහි මෙසේ විය, ස්ප්‍රෂ්ටව්‍යයෝ මෙසේ වූහ’යි - ‘මාගේ භවාඞ්ග චිත්තය මෙසේ විය, මාගේ ත්‍රෛභූමක ධර්‍මාලම්බනයෝ මෙසේ වූහ’යි එහි විඥානය ඡන්‍දරාගප්‍රතිබද්ධ වූයේ නො වෙයි, විඥානය ඡන්‍දරාගප්‍රතිබද්ධ නො වූ හෙයින් එය නො කැමැති වෙයි, එය නො කැමැති වනුයේ මෙසේත් -‘පුබ්බමන්තමනිස්සිතො’ යනු වේ. නොහොත් පෙර මාගමක සමග යම්බඳු ඒ ඒ කෙළිසිනාබස් වී නම් එය ආස්වාද නො කෙරෙයි, එය නො කැමැති වෙයි, එයින් නො ද සතුටට පැමිණේ. මෙසේත් -‘පුබ්බමන්තමනිස්සිතො’ යනු වේ.