අට්ඨමෙ තස්මාති යස්මා දිට්ඨිගද්දුලනිස්සිතාය තණ්හාරජ්ජුයා සක්කායථම්භෙ උපනිබද්ධො වට්ටනිස්සිතො බාලපුථුජ්ජනො සබ්බිරියාපථෙසු ඛන්ධපඤ්චකං නිස්සායෙව පවත්තති, යස්මා වා දීඝරත්තමිදං චිත්තං සංකිලිට්ඨං රාගෙන දොසෙන මොහෙන, තස්මා. චිත්තසංකිලෙසාති සුන්හාතාපි හි සත්තා චිත්තසංකිලෙසෙනෙව සංකිලිස්සන්ති, මලග්ගහිතසරීරාපි චිත්තස්ස වොදානත්තා විසුජ්ඣන්ති. තෙනාහු පොරාණා –

චරණං නාම චිත්තන්ති විචරණචිත්තං. සඞ්ඛා නාම බ්රාහ්මණපාසණ්ඩිකා හොන්ති, තෙ පටකොට්ඨකං කත්වා තත්ථ නානප්පකාරා සුගතිදුග්ගතිවසෙන සම්පත්තිවිපත්තියො ලෙඛාපෙත්වා, “ඉමං කම්මං කත්වා ඉදං පටිලභති, ඉදං කත්වා ඉද”න්ති දස්සෙන්තා තං චිත්තං ගහෙත්වා විචරන්ති. චිත්තෙනෙව චිත්තිතන්ති චිත්තකාරෙන චින්තෙත්වා කතත්තා චිත්තෙන චින්තිතං නාම. චිත්තඤ්ඤෙව චිත්තතරන්ති තස්ස චිත්තස්ස උපායපරියෙසනචිත්තං තතොපි චිත්තතරං. තිරච්ඡානගතා පාණා චිත්තෙනෙව චිත්තිතාති කම්මචිත්තෙනෙව චිත්තිතා. තං පන කම්මචිත්තං ඉමෙ වට්ටකතිත්තිරාදයො “එවං චිත්තා භවිස්සාමා”ති ආයූහන්තා නාම නත්ථි. කම්මං පන යොනිං උපනෙති, යොනිමූලකො තෙසං චිත්තභාවො. යොනිඋපගතා හි සත්තා තංතංයොනිකෙහි සදිසචිත්තාව හොන්ති. ඉති යොනිසිද්ධො චිත්තභාවො, කම්මසිද්ධා යොනීති වෙදිතබ්බා.

අපිච චිත්තං නාමෙතං සහජාතං සහජාතධම්මචිත්තතාය භූමිචිත්තතාය වත්ථුචිත්තතාය ද්වාරචිත්තතාය ආරම්මණචිත්තතාය කම්මනානත්තමූලකානං ලිඞ්ගනානත්තසඤ්ඤානානත්තවොහාරනානත්තාදීනං අනෙකවිධානං චිත්තානං නිප්ඵාදනතායපි තිරච්ඡානගතචිත්තතො චිත්තතරමෙව වෙදිතබ්බං.

රජකොති වත්ථෙසු රඞ්ගෙන රූපසමුට්ඨාපනකො. සො පන අඡෙකො අමනාපං රූපං කරොති, ඡෙකො මනාපං දස්සනීයං, එවමෙව පුථුජ්ජනො අකුසලචිත්තෙන වා ඤාණවිප්පයුත්තකුසලෙන වා චක්ඛුසම්පදාදිවිරහිතං විරූපං සමුට්ඨාපෙති, ඤාණසම්පයුත්තකුසලෙන චක්ඛුසම්පදාදිසම්පන්නං අභිරූපං.

නවමෙ සෙය්යථාපි, භික්ඛවෙ, කුක්කුටියා අණ්ඩානීති ඉමා කණ්හපක්ඛසුක්කපක්ඛවසෙන ද්වෙ උපමා වුත්තා. තාසු කණ්හපක්ඛඋපමා අත්ථස්ස අසාධිකා, ඉතරා සාධිකාති. සුක්කපක්ඛඋපමාය එවං අත්ථො වෙදිතබ්බො – සෙය්යථාති ඔපම්මත්ථෙ නිපාතො, අපීති සම්භාවනත්ථෙ. උභයෙනාපි සෙය්යථා නාම, භික්ඛවෙති දස්සෙති. කුක්කුටියා අණ්ඩානි අට්ඨ වා දස වා දස වා ද්වාදස වාති එත්ථ පන කිඤ්චාපි කුක්කුටියා වුත්තප්පකාරතො ඌනාධිකානිපි අණ්ඩානි හොන්ති, වචනසිලිට්ඨතාය පන එවං වුත්තං. එවඤ්හි ලොකෙ සිලිට්ඨවචනං හොති. තානස්සූති තානි අස්සු, තානි භවෙය්යුන්ති අත්ථො. කුක්කුටියා සම්මා අධිසයිතානීති තාය ච ජනෙත්තියා කුක්කුටියා පක්ඛෙ පසාරෙත්වා තෙසං උපරි සයන්තියා සම්මා අධිසයිතානි. සම්මා පරිසෙදිතානීති කාලෙන කාලං උතුං ගණ්හාපෙන්තියා සුට්ඨු සමන්තතො සෙදිතානි උස්මීකතානි. සම්මා පරිභාවිතානීති කාලෙන කාලං සුට්ඨු සමන්තතො භාවිතානි, කුක්කුටගන්ධං ගාහාපිතානීති අත්ථො. කිඤ්චාපි තස්සා කුක්කුටියාති තස්සා කුක්කුටියා ඉමිනා තිවිධකිරියාකරණෙන අප්පමාදං කත්වා කිඤ්චාපි න එවං ඉච්ඡා උපජ්ජෙය්ය. අථ ඛො භබ්බාව තෙති අථ ඛො තෙ කුක්කුටපොතකා වුත්තනයෙන සොත්ථිනා අභිනිබ්භිජ්ජිතුං භබ්බාව. තෙ හි යස්මා තාය කුක්කුටියා එවං තීහාකාරෙහි තානි අණ්ඩානි පරිපාලියමානානි න පූතීනි හොන්ති, යො නෙසං අල්ලසිනෙහො, සොපි පරියාදානං ගච්ඡති, කපාලං තනුකං හොති, පාදනඛසිඛා ච මුඛතුණ්ඩකඤ්ච ඛරං හොති, සයම්පි පරිණාමං ගච්ඡන්ති, කපාලස්ස තනුත්තා බහි ආලොකො අන්තො පඤ්ඤායති, තස්මා “චිරං වත මයං සඞ්කුටිතහත්ථපාදා සම්බාධෙ සයිම්හා, අයඤ්ච බහි ආලොකො දිස්සති, එත්ථ දානි නො සුඛවිහාරො භවිස්සතී”ති නික්ඛමිතුකාමා හුත්වා කපාලං පාදෙන පහරන්ති, ගීවං පසාරෙන්ති, තතො තං කපාලං ද්වෙධා භිජ්ජති. අථ තෙ පක්ඛෙ විධුනන්තා තංඛණානුරූපං විරවන්තා නික්ඛමන්තියෙව, නික්ඛමිත්වා ච ගාමක්ඛෙත්තං උපසොභයමානා විචරන්ති.