අට්ඨමෙ ආයස්මා ඡන්නොති තථාගතෙන සද්ධිං එකදිවසෙ ජාතො මහාභිනික්ඛමනදිවසෙ සද්ධිං නික්ඛමිත්වා පුන අපරභාගෙ සත්ථු සන්තිකෙ පබ්බජිත්වා “අම්හාකං බුද්ධො අම්හාකං ධම්මො”ති එවං මක්ඛී චෙව පළාසී ච හුත්වා සබ්රහ්මචාරීනං ඵරුසවාචාය සඞ්ඝට්ටනං කරොන්තො ථෙරො. අවාපුරණං ආදායාති කුඤ්චිකං ගහෙත්වා. විහාරෙන විහාරං උපසඞ්කමිත්වාති එකං විහාරං පවිසිත්වා තතො අඤ්ඤං, තතො අඤ්ඤන්ති එවං තෙන තෙන විහාරෙන තං තං විහාරං උපසඞ්කමිත්වා. එතදවොච ඔවදන්තු මන්ති කස්මා එවං මහන්තෙන උස්සාහෙන තත්ථ තත්ථ ගන්ත්වා එතං අවොචාති? උප්පන්නසංවෙගතාය. තස්ස හි පරිනිබ්බුතෙ සත්ථරි ධම්මසඞ්ගාහකත්ථෙරෙහි පෙසිතො ආයස්මා ආනන්දො කොසම්බිං ගන්ත්වා බ්රහ්මදණ්ඩං අදාසි. සො දින්නෙ බ්රහ්මදණ්ඩෙ සඤ්ජාතපරිළාහො විසඤ්ඤීභූතො පතිත්වා පුන සඤ්ඤං ලභිත්වා වුට්ඨාය එකස්ස භික්ඛුනො සන්තිකං ගතො, සො තෙන සද්ධිං කිඤ්චි න කථෙසි. අඤ්ඤස්ස සන්තිකං අගමාසි, සොපි න කථෙසීති එවං සකලවිහාරං විචරිත්වා නිබ්බින්නො පත්තචීවරං ආදාය බාරාණසිං ගන්ත්වා උප්පන්නසංවෙගො තත්ථ තත්ථ ගන්ත්වා එවං අවොච.

සබ්බෙ සඞ්ඛාරා අනිච්චාති සබ්බෙ තෙභූමකසඞ්ඛාරා අනිච්චා. සබ්බෙ ධම්මා අනත්තාති සබ්බෙ චතුභූමකධම්මා අනත්තා. ඉති සබ්බෙපි තෙ භික්ඛූ ථෙරං ඔවදන්තා අනිච්චලක්ඛණං අනත්තලක්ඛණන්ති ද්වෙව ලක්ඛණානි කථෙත්වා දුක්ඛලක්ඛණං න කථයිංසු. කස්මා? එවං කිර නෙසං අහොසි – “අයං භික්ඛු වාදී දුක්ඛලක්ඛණෙ පඤ්ඤාපියමානෙ රූපං දුක්ඛං…පෙ… විඤ්ඤාණං දුක්ඛං, මග්ගො දුක්ඛො, ඵලං දුක්ඛන්ති ‘තුම්හෙ දුක්ඛප්පත්තා භික්ඛූ නාමා’ති ගහණං ගණ්හෙය්ය, යථා ගහණං ගහෙතුං න සක්කොති, එවං නිද්දොසමෙවස්ස කත්වා කථෙස්සාමා”ති ද්වෙව ලක්ඛණානි කථයිංසු.

පරිතස්සනා උපාදානං උප්පජ්ජතීති පරිතස්සනා ච උපාදානඤ්ච උප්පජ්ජති. පච්චුදාවත්තති මානසං, අථ කො චරහි මෙ අත්තාති යදි රූපාදීසු එකොපි අනත්තා, අථ කො නාම මෙ අත්තාති එවං පටිනිවත්තති “මය්හං මානස”න්ති. අයං කිර ථෙරො පච්චයෙ අපරිග්ගහෙත්වා විපස්සනං පට්ඨපෙසි, සාස්ස දුබ්බලවිපස්සනා අත්තගාහං පරියාදාතුං අසක්කුණන්තී සඞ්ඛාරෙසු සුඤ්ඤතො උපට්ඨහන්තෙසු “උච්ඡිජ්ජිස්සාමි විනස්සිස්සාමී”ති උච්ඡෙදදිට්ඨියා චෙව පරිතස්සනාය ච පච්චයො අහොසි. සො ච අත්තානං පාපතෙ පපතන්තං විය දිස්වා, “පරිතස්සනා උපාදානං උප්පජ්ජති, පච්චුදාවත්තති මානසං, අථ කො චරහි මෙ අත්තා”ති ආහ.

න ඛො පනෙවං ධම්මං පස්සතො හොතීති චතුසච්චධම්මං පස්සන්තස්ස එවං න හොති. තාවතිකා විස්සට්ඨීති තත්තකො විස්සාසො. සම්මුඛා මෙතන්ති ථෙරො තස්ස වචනං සුත්වා, “කීදිසා නු ඛො ඉමස්ස ධම්මදෙසනා සප්පායා”ති? චින්තෙන්තො තෙපිටකං බුද්ධවචනං විචිනිත්වා කච්චානසුත්තං (සං· නි· 2.15) අද්දස “ඉදං ආදිතොව දිට්ඨිවිනිවෙඨනං කත්වා මජ්ඣෙ බුද්ධබලං දීපෙත්වා සණ්හසුඛුමපච්චයාකාරං පකාසයමානං ගතං, ඉදමස්ස දෙසෙස්සාමී”ති දස්සෙන්තො “සම්මුඛා මෙත”න්තිආදිමාහ.

නවමදසමානි රාහුලසංයුත්තෙ (සං· නි· 2.188) වුත්තත්ථානෙව. කෙවලං හෙතානි අයං ථෙරවග්ගොති කත්වා ඉධාගතානීති. නවමදසමානි.

පුප්ඵවග්ගස්ස පඨමෙ පබ්බතෙය්යාති පබ්බතෙ පවත්තා. ඔහාරිනීති සොතෙ පතිතපතිතානි තිණපණ්ණකට්ඨාදීනි හෙට්ඨාහාරිනී. දූරඞ්ගමාති නික්ඛන්තට්ඨානතො පට්ඨාය චතුපඤ්චයොජනසතගාමිනී. සීඝසොතාති චණ්ඩසොතා. කාසාතිආදීනි සබ්බානි තිණජාතානි. රුක්ඛාති එරණ්ඩාදයො දුබ්බලරුක්ඛා. තෙ නං අජ්ඣොලම්බෙය්යුන්ති තෙ තීරෙ ජාතාපි ඔනමිත්වා අග්ගෙහි උදකං ඵුසන්තෙහි අධිඔලම්බෙය්යුං, උපරි ලම්බෙය්යුන්ති අත්ථො. පලුජ්ජෙය්යුන්ති සමූලමත්තිකාය සද්ධිං සීසෙ පතෙය්යුං. සො තෙහි අජ්ඣොත්ථටො වාලුකමත්තිකොදකෙහි මුඛං පවිසන්තෙහි මහාවිනාසං පාපුණෙය්ය.