එවමෙව යනු උපමාව ඉදිරිපත් කිරීමයි. චිත්තෙ සංකිලිට්ඨෙ චිත්තයාගේ කිලිටි බවක් ඇති කල්හි කවර හෙයකින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කිලිටි වස්ත්‍රයකින් උපමාව කළේද යත්, උත්සාහයාගේ ප්‍රතිඵලය දැක්වීම පිණිසයි. යම්සේ අමුතුවෙන් පැමිණි කිලිටිවලින් කිලිටි වූ වස්ත්‍රය පියොවින්ම පඬුවන් පැහැ ඇති බැවින්, නැවත සෝදන්නේද, පඬුවන් පැහැයම වේ. එහි උපතින්ම කළු වූ එළු ලොමෙහි මෙන් ව්‍යායාමය නිෂ්ඵල වූයේ නොවේද, එසේ සිතද, ආගන්තුක වූ කෙලෙසුන්ගෙන් කිලිටි වූයේ, ස්වභාවයෙන්ම එය සියලුම පටිසන්ධි භවාංග වාරයෙහි, පඬුවන් වූයේම වෙයි. වදාළේමය. පභස්සරමිදං භික්ඛවෙ, චිත්තං තඤ්චඛො ආගන්තුකෙහි උපක්කිලෙසෙහි උපක්කිලිට්ඨං (මහණෙනි, මේ භවාංග චිත්තය පිරිසිදුය. එය ආගන්තුක වූ උපක්ලේශයන්ගෙන් කිලිටි වෙයි.) එය පිරිසිදු කරනු ලබන්නේ පිරිසිදු කළ හැකිය. ඒ සඳහා වූ උත්සාහය නිෂ්ඵල නොවේ. මෙසේ උත්සාහයාගේ සඵල බව දැක්වීම පිණිස කිලිටි වස්ත්‍රයෙන් උපමාව කළේයයි දතයුතුයැ.
ද්විධ දුගති
දුග්ගති පාටිකංඛා මෙබඳු (කිලිටි) සිත ඇති කල්හි දුගතිය කැමතිවිය යුත්තීය. දුගතියටම මෙතෙම පැමිණෙන්නේය. අන් තැනකට නො පැමිණේ. මෙසේ දුගතියම කැමතිවිය යුත්තීය. අවශ්‍යයෙන්ම විය යුත්තක් යයි කියන ලද්දේ වෙයි. ඕ දුගති තොමෝ පටිපත්ති දුග්ගති, ගති දුග්ගති ය යනුවෙන් ද්විධ වන්නීය. පටිපත්ති දුග්ගති තොමෝ ද ආගාරිය පටිපත්ති දුග්ගති, අනගාරිය පටිපත්ති දුග්ගති යනුවෙන් ද්විධ වන්නීය.
ඒ එසේමැයි. අගාරික තෙමේ, අපිරිසිදු සිතින් ප්‍රාණින් නසයි. සොරකම් කරයි, සියලු දස අකුසල කර්මපථය සපුරයි. මේ ඔහුගේ අගාරි පටිපත්ති දුග්ගතිය නම් වන්නීය. හෙතෙම එහි සිටියේ කය බිඳීමෙන් (මරණින් මතු) නිරයට (උත්පත්ති වශයෙන්) පැමිණෙයි. තිරිසන් ලෝකයටද, ප්‍රේත ලෝකයටද යයි, මේ ඔහුගේ දුග්ගති ගතිය නම් වේ.
අනගාරික තෙමේ ද, සසුනෙහි පැවිදි වූයේ, කිලිටි සිත් ඇත්තේ, දූත භාවයෙන් යවන ගමනට යයි ද, වෙදකම් කෙරේ ද, සංඝභේදය පිණිස චේතිය භේදය පිණිස, උත්සාහ කෙරේද, වෙළු දානාදියෙන් ජීවිකාව කෙරේ ද, සියලුම අනාචාරයත් අගෝචරයත් සම්පුර්ණ කෙරේද, මේ ඔහුගේ අනගාරිය පටිපත්ති දුග්ගතියයි, හෙතෙම එහි සිටියේ, මරණින් මතු අපායෙහි උපදියි. තිරිසන් යෝනියෙහිද, ප්‍රේත විෂයෙහිද උපදියි. ශ්‍රමණ යක්‍ෂ නම් වූ ප්‍රේතයෙක් වෙයි. ඇවිලගත් සගල සිවුරු ආදියෙන් යුත ගිනිගෙන දිලිසෙන සිරුරු ඇතිව, මහත් වූ ශබ්ද කරමින් හැසිරෙයි. මේ ඔහුගේ ගති දුගතියයි.
සෙය්‍යථාපි යනුවෙන් කුසල පක්‍ෂය දැක්වීම ආරම්භ කරන ලද්දේ වෙයි. එහි අර්ථය, අකුසල පක්‍ෂයෙහි කියන ලද්දට විරුද්ධ ක්‍රමයෙන් දතයුතුයැ. මෙහිදු සුගතිය වනාහි, පටිපත්ති සුගති, ගති සුගති යයි ද්විධ වන්නීය. පටිපත්ති සුගතිය ද අගාරිය පටිපත්ති සුගති, අනගාරිය පටිපත්ති සුගති යයි ද්විධ වන්නීය. අගාරික (ගිහි) තෙම පිරිසිදු සිතින් යුතුව ප්‍රාණඝාතයෙන් වළකියි. සොරකමින් වලකියි. සියලු දසකුසල කර්මපථය සම්පුර්ණ කරයි. මේ ඔහුගේ අගාරිය පටිපත්ති සුගතියයි. හෙතෙම එහි පිහිටියේ, මරණින් මතු උසස් මිනිසත් බැවිද උසස් දෙව් බැව්ද, ලබයි. මේ ඔහුගේ සුගති ගතියයි.
පැවිදි තෙමේ ද මේ ශාසනයෙහි, පැවිදිව, පිරිසිදු සිත් ඇත්තේ, සිව්පිරිසිදු සිල් පිරිසිදු කෙරෙයි. කෙලෙස් ධුතාංගයන් සමාදන් වෙයි. අටතිස් අරමුණු අතුරෙහි තමන්ට අනුරූප වූ කමටහනක් ගෙන වන සෙනසුන් ඇසුරු කරමින් කසිණ පරිකර්ම කොට ධ්‍යාන සමවත් උපදවයි. සෝවාන්මග වඩයි. අනාගාමි මග වඩයි. මේ ඔහුගේ අනගාරිය පටිපත්තිවල සුගතියයි. හෙතෙම එහි සිටියේ මරණින් මතු මනුෂ්‍ය ලෝකයෙහි තුන්මහ කුලවල හෝ සවැදෑරුම් කාමාවචර දේවලෝකවල හෝ දසවිධ බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි හෝ, පඤ්ච සුද්ධාවාසයෙහි හෝ සතර අරූපාවචර ලෝකවල හෝ උපදියි. මේ ඔහුගේ ගති සුගතියයි.
මෙසේ අපිරිසිදු සිත ඇතිකල්හි දුගතිය කැමතිවිය යුත්තාහුය. පිරිසිදු සිත් ඇතිකල්හි සුගතිය කැමතිවිය යුත්තාහුයයි කියා, මෙවිට මේ උපක්ලේශයක් හේතුකොට සිත කිලුටු වූයේ වේද, ඔවුන් දක්වන්නේ කතමෙච භික්ඛවෙ චිත්තස්ස උපක්කිලෙසා අභිජ්ඣා විසමලොභො යනාදිය වදාළහ.
එහි තමන් සතු දේවල ඡන්‍දරාගය අභිජ්ඣා නම් වේ. අනුන් සතු දෙයට ඇති ඡන්‍දරාගය විෂම ලෝභ නම් වේ. නැතහොත්, තමන්ගේ බඩු පිළිබඳව හෝ අනුන්ගේ බඩු පිළිබඳව හෝ සුදුසු අයුරින් ලැබූ කල්හි එහි ඡන්‍දරාගය අභිජ්ඣා නම් වේ. නුසුදුසු අයුරින් ලැබූ කල්හි, එහි ඡන්‍දරාගය විසම ලෝභ නම් වේ. තෙරුන් වහන්සේ වනාහි කීහ. කුමක් හෙයින් කොටස් කරවුද, යුත්ත හෝ වේවා, අයුත්ත හෝ වේවා, රාගො විසමං දොසො විසමං මොහො විසමං යයි වදාළ හෙයින් කිසි ලෝභයක් විෂම නොවූයේ නොවෙයි. එහෙයින් මෙම ලෝභයම අභිමුඛ කොට සිතීම් අර්ථයෙන් අභිජ්ඣා වේ. විෂම අර්ථයෙන් විෂමය. මෙහි අර්ථය සමානයි. ව්‍යඤ්ජන පමණකිම වෙනස්ය. ඒ, මේ, අභිජ්ඣා විෂම ලෝභය ඉපිද, සිත දූෂ්‍ය කෙරෙයි. බබලන්ට නොදෙයි. එහෙයින් චිත්තයාගේ උපක්කිලෙසයකැයි කියනු ලැබේ.
මේ අභිජ්ඣා විසම ලෝභය යම්සේ ද, එසේම නවවිධ අඝාත වස්තුවෙන් හටගත්තේ කොධ නම් වේ.
නැවත නැවත සිත හාත්පසින් බඳනේ උපනාහ නම් වේ. (=බද්ධ වෛරයයි) ගිහියාගේ හෝ පැවිද්දාගේ හෝ කළ හොඳ නසන්නේ මක්ඛ නම් වේ. ඒ එසේමැයි. අගාරික තෙම කිසිවෙකු විසින් අනුකම්පා කොට, ඔහුව දිළිඳු බැවින් නගාසිටුවන ලද්දේද, (උසස් තන්හි තබන ලද්දේද) මෑත කාලයෙහි තා විසින් මට කුමක් කරන ලදදැයි මෙසේ ඔහුගේ කළ ගුණය නසයි. අනගාරිය තෙමේද, තමා සාමණේර අවදියේ පටන් ආචාර්යවරයා විසින් හෝ උපාධ්‍යායවරයා විසින් හෝ සිවුපසයෙන් ද, උද්දේශ පරිපුච්ඡාවෙන්ද, අනුග්‍රහ කොට, ධර්මකථාවෙහි හා ප්‍රකරණයන්හි දක්‍ෂ භාවයෙහි හෝ හික්මවන ලද්දේ ද, මෑත කාලයෙහි රාජරාජ මහාමාත්‍යාදීන් විසින් සත්කාර කරන ලද්දේ ගරුකාර කරන ලද්දේ ආචාර්ය උපාධ්‍යායයන් කෙරෙහි අනාදරව හැසිරෙන්නේ මෙතෙම අප විසින් තරුණ කාලයෙහි මෙසේ අනුග්‍රහ කරන ලද්දේ ද වර්ධනය කරන ලද්දේ ද, වෙයි. එසේ වුවත් දැන් සෙනෙහෙ රහිත වූයේ යයි කියනු ලබන්නේ මට තොප විසින් කුමක් කරන ලදදැයි ඔවුන්ගේ එම යහපත් උපකාරය විනාශ කරයි. මෙසේ මේ කළ හොඳ දෙය නසන්නා වූ (මක්ඛය) මකුබව ඉපිද සිත දූෂ්‍ය කරයි. බබලන්ට නොදෙයි. එහෙයින් චිත්තයාගේ උපක්ලේශයකැයි කියනු ලැබේ.