චතුත්ථෙ නානාතිත්ථියසමණබ්රාහ්මණපරිබ්බාජකාති එත්ථ තරන්ති එතෙන සංසාරොඝන්ති තිත්ථං, නිබ්බානමග්ගො. ඉධ පන විපරීතවිපල්ලාසවසෙන දිට්ඨිගතිකෙහි තථා ගහිතදිට්ඨිදස්සනං “තිත්ථ”න්ති අධිප්පෙතං. තස්මිං සස්සතාදිනානාකාරෙ තිත්ථෙ නියුත්තාති නානාතිත්ථියා, නග්ගනිගණ්ඨාදිසමණා චෙව කඨකලාපාදිබ්රාහ්මණා ච පොක්ඛරසාතාදිපරිබ්බාජකා ච සමණබ්රාහ්මණපරිබ්බාජකා. නානාතිත්ථියා ච තෙ සමණබ්රාහ්මණපරිබ්බාජකා චාති නානාතිත්ථියසමණබ්රාහ්මණපරිබ්බාජකා.

“සස්සතො අත්තා ච ලොකො චා”තිආදිනා පස්සන්ති එතාය, සයං වා පස්සති, තථා දස්සනමත්තමෙව වාති දිට්ඨි, මිච්ඡාභිනිවෙසස්සෙතං අධිවචනං. සස්සතාදිවසෙන නානා අනෙකවිධා දිට්ඨියො එතෙසන්ති නානාදිට්ඨිකා. සස්සතාදිවසෙනෙව ඛමනං ඛන්ති, රොචනං රුචි, අත්ථතො “සස්සතො අත්තා ච ලොකො චා”තිආදිනා (උදා· 55) පවත්තො චිත්තවිපල්ලාසො සඤ්ඤාවිපල්ලාසො ච. තථා නානා ඛන්තියො එතෙසන්ති නානාඛන්තිකා, නානා රුචියො එතෙසන්ති නානාරුචිකා. දිට්ඨිගතිකා හි පුබ්බභාගෙ තථා තථා චිත්තං රොචෙත්වා ඛමාපෙත්වා ච පච්ඡා “ඉදමෙව සච්චං මොඝමඤ්ඤ”න්ති අභිනිවිසන්ති. අථ වා “අනිච්චං නිච්ච”න්තිආදිනා තථා තථා දස්සනවසෙන දිට්ඨි, ඛමනවසෙන ඛන්ති, රුච්චනවසෙන රුචීති එවං තීහිපි පදෙහි දිට්ඨි එව වුත්තාති වෙදිතබ්බා. නානාදිට්ඨිනිස්සයනිස්සිතාති සස්සතාදිපරිකප්පවසෙන නානාවිධං දිට්ඨියා නිස්සයං වත්ථුං කාරණං, දිට්ඨිසඞ්ඛාතමෙව වා නිස්සයං නිස්සිතා අල්ලීනා උපගතා, තං අනිස්සජ්ජිත්වා ඨිතාති අත්ථො. දිට්ඨියොපි හි දිට්ඨිගතිකානං අභිනිවෙසාකාරානං නිස්සයා හොන්ති.

සන්තීති අත්ථි සංවිජ්ජන්ති උපලබ්භන්ති. එකෙති එකච්චෙ. සමණබ්රාහ්මණාති පබ්බජ්ජූපගමෙන සමණා, ජාතියා බ්රාහ්මණා, ලොකෙන වා සමණාති ච බ්රාහ්මණාති ච එවං ගහිතා. එවංවාදිනොති එවං ඉදානි වත්තබ්බාකාරෙන වදන්තීති එවංවාදිනො. එවං ඉදානි වත්තබ්බාකාරෙන පවත්තා දිට්ඨි එතෙසන්ති එවංදිට්ඨිනො. තත්ථ දුතියෙන දිට්ඨිගතිකානං මිච්ඡාභිනිවෙසො දස්සිතො, පඨමෙන තෙසං යථාභිනිවෙසං පරෙසං තත්ථ පතිට්ඨාපනවසෙන වොහාරො.

සස්සතො ලොකො, ඉදමෙව සච්චං මොඝමඤ්ඤන්ති එත්ථ ලොකොති අත්තා. සො හි දිට්ඨිගතිකෙහි ලොකියන්ති එත්ථ පුඤ්ඤං පාපං තබ්බිපාකා, සයං වා කාරකාදිභාවෙන අභියුත්තෙහි ලොකියතීති ලොකොති අධිප්පෙතො. ස්වායං සස්සතො අමරො නිච්චො ධුවොති යදිදං අම්හාකං දස්සනං ඉදමෙව සච්චං අවිපරීතං, අඤ්ඤං පන අසස්සතොතිආදි පරෙසං දස්සනං මොඝං මිච්ඡාති අත්ථො. එතෙන චත්තාරොපි සස්සතවාදා දස්සිතා හොන්ති. අසස්සතොති න සස්සතො, අනිච්චො අධුවො චවනධම්මොති අත්ථො. “අසස්සතො”ති සස්සතභාවප්පටික්ඛෙපෙනෙව උච්ඡෙදො දීපිතොති සත්තපි උච්ඡෙදවාදා දීපිතා හොන්ති.

අන්තවාති සපරියන්තො පරිවටුමො පරිච්ඡින්නප්පමාණො, න සබ්බගතොති අත්ථො. එතෙන සරීරපරිමාණො අඞ්ගුට්ඨපරිමාණො අවයවපරිමාණො පරමාණුපරිමාණො අත්තාති එවමාදිවාදා දස්සිතා හොන්ති. අනන්තවාති අපරියන්තො, සබ්බගතොති අත්ථො. එතෙන කපිලකණාදාදිවාදා දීපිතා හොන්ති.

තං ජීවං තං සරීරන්ති යං සරීරං, තදෙව ජීවසඞ්ඛාතං වත්ථු, යඤ්ච ජීවසඞ්ඛාතං වත්ථු, තදෙව සරීරන්ති ජීවඤ්ච සරීරඤ්ච අද්වයං සමනුපස්සති. එතෙන ආජීවකානං විය “රූපී අත්තා”ති අයං වාදො දස්සිතො හොති. අඤ්ඤං ජීවං අඤ්ඤං සරීරන්ති ඉමිනා පන “අරූපී අත්තා”ති අයං වාදො දස්සිතො.

හොති තථාගතො පරං මරණාති එත්ථ තථාගතොති සත්තො. තඤ්හි දිට්ඨිගතිකො කාරකවෙදකාදිසඞ්ඛාතං, නිච්චධුවාදිසඞ්ඛාතං වා තථාභාවං ගතොති තථාගතොති වොහරති, සො මරණතො ඉධකායස්ස භෙදතො පරං උද්ධං හොති, අත්ථි සංවිජ්ජතීති අත්ථො. එතෙන සස්සතග්ගාහමුඛෙන සොළස සඤ්ඤීවාදා අට්ඨ අසඤ්ඤීවාදා අට්ඨ ච නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤීවාදා දස්සිතා හොන්ති. න හොතීති නත්ථි න උපලබ්භති. එතෙන උච්ඡෙදවාදො දස්සිතො. හොති ච න ච හොතීති අත්ථි ච නත්ථි චාති. එතෙන එකච්චසස්සතවාදා සත්ත සඤ්ඤීවාදා ච දස්සිතා. නෙව හොති න න හොතීති ඉමිනා පන අමරාවික්ඛෙපවාදො දස්සිතොති වෙදිතබ්බං.

ඉමෙ කිර දිට්ඨිගතිකා නානාදෙසතො ආගන්ත්වා සාවත්ථියං පටිවසන්තා එකදා සමයප්පවාදකෙ සන්නිපතිත්වා අත්තනො අත්තනො වාදං පග්ගය්හ අඤ්ඤවාදෙ ඛුංසෙන්තා විවාදාපන්නා අහෙසුං. තෙන වුත්තං “තෙ භණ්ඩනජාතා”තිආදි.