උදාන-අට්ඨකථා
ගන්ථාරම්භකථා
මහාකාරුණිකං නාථං, ඤෙය්යසාගරපාරගුං;
වන්දෙ නිපුණගම්භීර-විචිත්රනයදෙසනං.
වන්දෙ නිපුණගම්භීර-විචිත්රනයදෙසනං.
විජ්ජාචරණසම්පන්නා, යෙන නීයන්ති ලොකතො;
වන්දෙ තමුත්තමං ධම්මං, සම්මාසම්බුද්ධපූජිතං.
වන්දෙ තමුත්තමං ධම්මං, සම්මාසම්බුද්ධපූජිතං.
සීලාදිගුණසම්පන්නො, ඨිතො මග්ගඵලෙසු යො;
වන්දෙ අරියසඞ්ඝං තං, පුඤ්ඤක්ඛෙත්තං අනුත්තරං.
වන්දෙ අරියසඞ්ඝං තං, පුඤ්ඤක්ඛෙත්තං අනුත්තරං.
වන්දනාජනිතං පුඤ්ඤං, ඉති යං රතනත්තයෙ;
හතන්තරායො සබ්බත්ථ, හුත්වාහං තස්ස තෙජසා.
හතන්තරායො සබ්බත්ථ, හුත්වාහං තස්ස තෙජසා.
තෙන තෙන නිදානෙන, දෙසිතානි හිතෙසිනා;
යානි සුද්ධාපදානෙන, උදානානි මහෙසිනා.
යානි සුද්ධාපදානෙන, උදානානි මහෙසිනා.
තානි සබ්බානි එකජ්ඣං, ආරොපෙන්තෙහි සඞ්ගහං;
උදානං නාම සඞ්ගීතං, ධම්මසඞ්ගාහකෙහි යං.
උදානං නාම සඞ්ගීතං, ධම්මසඞ්ගාහකෙහි යං.
ජිනස්ස ධම්මසංවෙග-පාමොජ්ජපරිදීපනං;
සොමනස්සසමුට්ඨාන-ගාථාහි පටිමණ්ඩිතං.
සොමනස්සසමුට්ඨාන-ගාථාහි පටිමණ්ඩිතං.
තස්ස ගම්භීරඤාණෙහි, ඔගාහෙතබ්බභාවතො;
කිඤ්චාපි දුක්කරා කාතුං, අත්ථසංවණ්ණනා මයා.
කිඤ්චාපි දුක්කරා කාතුං, අත්ථසංවණ්ණනා මයා.
සහසංවණ්ණනං යස්මා, ධරතෙ සත්ථුසාසනං;
පුබ්බාචරියසීහානං, තිට්ඨතෙව විනිච්ඡයො.
පුබ්බාචරියසීහානං, තිට්ඨතෙව විනිච්ඡයො.
තස්මා තං අවලම්බිත්වා, ඔගාහෙත්වාන පඤ්චපි;
නිකායෙ උපනිස්සාය, පොරාණට්ඨකථානයං.
නිකායෙ උපනිස්සාය, පොරාණට්ඨකථානයං.
සුවිසුද්ධං අසංකිණ්ණං, නිපුණත්ථවිනිච්ඡයං;
මහාවිහාරවාසීනං, සමයං අවිලොමයං.
මහාවිහාරවාසීනං, සමයං අවිලොමයං.
පුනප්පුනාගතං අත්ථං, වජ්ජයිත්වාන සාධුකං;
යථාබලං කරිස්සාමි, උදානස්සත්ථවණ්ණනං.
යථාබලං කරිස්සාමි, උදානස්සත්ථවණ්ණනං.
ඉති ආකඞ්ඛමානස්ස, සද්ධම්මස්ස චිරට්ඨිතිං;
විභජන්තස්ස තස්සත්ථං, සාධු ගණ්හන්තු සාධවොති.
විභජන්තස්ස තස්සත්ථං, සාධු ගණ්හන්තු සාධවොති.
තත්ථ උදානන්ති කෙනට්ඨෙන උදානං? උදානනට්ඨෙන. කිමිදං උදානං නාම? පීතිවෙගසමුට්ඨාපිතො උදාහාරො.
යථා හි යං තෙලාදි මිනිතබ්බවත්ථු මානං ගහෙතුං න සක්කොති, විස්සන්දිත්වා ගච්ඡති, තං “අවසෙකො”ති වුච්චති. යඤ්ච ජලං තළාකං ගහෙතුං න සක්කොති, අජ්ඣොත්ථරිත්වා ගච්ඡති, තං “ඔඝො”ති වුච්චති. එවමෙව යං පීතිවෙගසමුට්ඨාපිතං විතක්කවිප්ඵාරං අන්තොහදයං සන්ධාරෙතුං න සක්කොති, සො අධිකො හුත්වා අන්තො අසණ්ඨහිත්වා බහි වචීද්වාරෙන නික්ඛන්තො පටිග්ගාහකනිරපෙක්ඛො උදාහාරවිසෙසො “උදාන”න්ති වුච්චති. ධම්මසංවෙගවසෙනපි අයමාකාරො ලබ්භතෙව.
තයිදං කත්ථචි ගාථාබන්ධවසෙන කත්ථචි වාක්යවසෙන පවත්තං. යං පන අට්ඨකථාසු “සොමනස්සඤාණමයිකගාථාපටිසංයුත්තා”ති උදානලක්ඛණං වුත්තං, තං යෙභුය්යවසෙන වුත්තං. යෙභුය්යෙන හි උදානං ගාථාබන්ධවසෙන භාසිතං පීතිසොමනස්සසමුට්ඨාපිතඤ්ච. ඉතරම්පි පන “අත්ථි, භික්ඛවෙ, තදායතනං, යත්ථ නෙව පථවී න ආපො”තිආදීසු (උදා· 71) “සුඛකාමානි භූතානි, යො දණ්ඩෙන විහිංසතී”ති (ධ· ප· 131), “සචෙ භායථ දුක්ඛස්ස, සචෙ වො දුක්ඛමප්පිය”න්ති එවමාදීසු (උදා· 44; නෙත්ති· 91) ච ලබ්භති.
එවං තයිදං සබ්බඤ්ඤුබුද්ධභාසිතං, පච්චෙකබුද්ධභාසිතං, සාවකභාසිතන්ති තිවිධං හොති. තත්ථ පච්චෙකබුද්ධභාසිතං – “සබ්බෙසු භූතෙසු නිධාය දණ්ඩං, අවිහෙඨයං අඤ්ඤතරම්පි තෙස”න්තිආදිනා (සු· නි· 35; චූළනි· ඛග්ගවිසාණසුත්තනිද්දෙස 121) ඛග්ගවිසාණසුත්තෙ ආගතමෙව. සාවකභාසිතානිපි –
“සබ්බො රාගො පහීනො මෙ, සබ්බො දොසො සමූහතො;
සබ්බො මෙ විහතො මොහො, සීතිභූතොස්මි නිබ්බුතො”ති. (ථෙරගා· 79) –
සබ්බො මෙ විහතො මොහො, සීතිභූතොස්මි නිබ්බුතො”ති. (ථෙරගා· 79) –
ආදිනා ථෙරගාථාසු –
“කායෙන සංවුතා ආසිං, වාචාය උද චෙතසා;
සමූලං තණ්හමබ්බුය්හ, සීතිභූතාස්මි නිබ්බුතා”ති. (ථෙරීගා· 15) –
සමූලං තණ්හමබ්බුය්හ, සීතිභූතාස්මි නිබ්බුතා”ති. (ථෙරීගා· 15) –
ආදිනා ථෙරීගාථාසු ච ආගතානි. තානි පන තෙසං ථෙරානං ථෙරීනඤ්ච න කෙවලං උදානානි එව, අථ ඛො සීහනාදාපි හොන්ති. සක්කාදීහි දෙවෙහි භාසිතානි “අහො දානං පරමදානං, කස්සපෙ සුප්පතිට්ඨිත”න්තිආදීනි (උදා· 27), ආරාමදණ්ඩබ්රාහ්මණාදීහි මනුස්සෙහි ච භාසිතානි “නමො තස්ස භගවතො”තිආදීනි (අ· නි· 2.38) තිස්සො සඞ්ගීතියො ආරූළ්හානි උදානානි සන්ති එව, න තානි ඉධ අධිප්පෙතානි. යානි පන සම්මාසම්බුද්ධෙන සාමං ආහච්ච භාසිතානි ජිනවචනභූතානි, යානි සන්ධාය භගවතා පරියත්තිධම්මං නවධා විභජිත්වා උද්දිසන්තෙන උදානන්ති වුත්තානි, තානෙව ධම්මසඞ්ගාහකෙහි “උදාන”න්ති සඞ්ගීතන්ති තදෙවෙත්ථ සංවණ්ණෙතබ්බභාවෙන ගහිතං.