පඤ්චමෙ සස්සතො අත්තා ච ලොකො චාති රූපාදීසු අඤ්ඤතරං අත්තාති ච ලොකොති ච ගහෙත්වා තං සස්සතං නිච්චන්ති අඤ්ඤෙපි ච තථා ගාහෙන්තා වොහරන්ති. යථාහ –

“රූපං අත්තා චෙව ලොකො ච සස්සතො චාති අත්තානඤ්ච ලොකඤ්ච පඤ්ඤපෙන්ති. වෙදනං… සඤ්ඤං… සඞ්ඛාරෙ… විඤ්ඤාණං අත්තා ච ලොකො ච සස්සතො චාති අත්තානඤ්ච ලොකඤ්ච පඤ්ඤපෙන්තී”ති.

අථ වා අත්තාති අහඞ්කාරවත්ථු, ලොකොති මමඞ්කාරවත්ථු, යං “අත්තනිය”න්ති වුච්චති. අත්තාති වා සයං, ලොකොති පරො. අත්තාති වා පඤ්චසු උපාදානක්ඛන්ධෙසු එකො ඛන්ධො, ඉතරො ලොකො . අත්තාති වා සවිඤ්ඤාණකො ඛන්ධසන්තානො, අවිඤ්ඤාණකො ලොකො. එවං තං තං අත්තාති ච ලොකොති ච යථාදස්සනං ද්විධා ගහෙත්වා තදුභයං “නිච්චො ධුවො සස්සතො”ති අභිනිවිස්ස වොහරන්ති. එතෙන චත්තාරො සස්සතවාදා දස්සිතා. අසස්සතොති සත්තපි උච්ඡෙදවාදා දස්සිතා. සස්සතො ච අසස්සතො චාති එකච්චො අත්තා ච ලොකො ච සස්සතො, එකච්චො අසස්සතොති එවං සස්සතො ච අසස්සතො චාති අත්ථො. අථ වා ස්වෙව අත්තා ච ලොකො ච අත්තගතිදිට්ඨිකානං විය සස්සතො ච අසස්සතො ච, සියා සස්සතොති එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. සබ්බථාපි ඉමිනා එකච්චසස්සතවාදො දස්සිතො. නෙව සස්සතො නාසස්සතොති ඉමිනා අමරාවික්ඛෙපවාදො දස්සිතො. තෙ හි සස්සතවාදෙ අසස්සතවාදෙ ච දොසං දිස්වා “නෙව සස්සතො නාසස්සතො අත්තා ච ලොකො චා”ති වික්ඛෙපං කරොන්තා විවදන්ති.

සයංකතොති අත්තනා කතො. යථා හි තෙසං තෙසං සත්තානං අත්තා ච අත්තනො ධම්මානුධම්මං කත්වා සුඛදුක්ඛානි පටිසංවෙදෙති, එවං අත්තාව අත්තානං තස්ස ච උපභොගභූතං කිඤ්චනං පලිබොධසඞ්ඛාතං ලොකඤ්ච කරොති, අභිනිම්මිනාතීති අත්තලද්ධි විය අයම්පි තෙසං ලද්ධි. පරංකතොති පරෙන කතො, අත්තතො පරෙන ඉස්සරෙන වා පුරිසෙන වා පජාපතිනා වා කාලෙන වා පකතියා වා අත්තා ච ලොකො ච කතො , නිම්මිතොති අත්ථො. සයංකතො ච පරංකතො චාති යස්මා අත්තානඤ්ච ලොකඤ්ච නිම්මිනන්තා ඉස්සරාදයො න කෙවලං සයමෙව නිම්මිනන්ති, අථ ඛො තෙසං තෙසං සත්තානං ධම්මාධම්මානං සහකාරීකාරණං ලභිත්වාව, තස්මා සයංකතො ච පරංකතො ච අත්තා ච ලොකො චාති එකච්චානං ලද්ධි. අසයංකාරො අපරංකාරොති නත්ථි එතස්ස සයංකාරොති අසයංකාරො, නත්ථි එතස්ස පරකාරොති අපරකාරො. අනුනාසිකාගමං කත්වා වුත්තං “අපරංකාරො”ති. අයං උභයත්ථ දොසං දිස්වා උභයං පටික්ඛිපති. අථ කථං උප්පන්නොති ආහ – අධිච්චසමුප්පන්නොති යදිච්ඡාය සමුප්පන්නො කෙනචි කාරණෙන විනා උප්පන්නොති අධිච්චසමුප්පන්නවාදො දස්සිතො. තෙන ච අහෙතුකවාදොපි සඞ්ගහිතො හොති.

ඉදානි යෙ දිට්ඨිගතිකා අත්තානං විය සුඛදුක්ඛම්පි තස්ස ගුණභූතං කිඤ්චනභූතං වා සස්සතාදිවසෙන අභිනිවිස්ස වොහරන්ති, තෙසං තං වාදං දස්සෙතුං “සන්තෙකෙ සමණබ්රාහ්මණා”තිආදි වුත්තං. තං වුත්තනයමෙව.

එතමත්ථං විදිත්වාති එත්ථ පන ඉධ ජච්චන්ධූපමාය අනාගතත්තා තං හිත්වා හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව අත්ථො යොජෙතබ්බො, තථා ගාථාය.

තත්ථ අන්තරාව විසීදන්ති, අපත්වාව තමොගධන්ති අයං විසෙසො. තස්සත්ථො – එවං දිට්ඨිගතෙසු දිට්ඨිනිස්සයෙසු ආසජ්ජමානා දිට්ඨිගතිකා කාමොඝාදීනං චතුන්නං ඔඝානං, සංසාරමහොඝස්සෙව වා අන්තරාව වෙමජ්ඣෙ එව යං තෙසං පාරභාවෙන පතිට්ඨට්ඨෙන වා ඔගධසඞ්ඛාතං නිබ්බානං තදධිගමූපායො වා අරියමග්ගො තං අප්පත්වාව අනධිගන්ත්වාව විසීදන්ති සංසීදන්ති. ඔගාධන්ති පතිට්ඨහන්ති එතෙන, එත්ථ වාති ඔගාධො, අරියමග්ගො නිබ්බානඤ්ච. ඔගාධමෙවෙත්ථ රස්සත්තං කත්වා ඔගධන්ති වුත්තං. තං ඔගධං තමොගධන්ති පදවිභාගො.

ඡට්ඨෙ සබ්බං හෙට්ඨා වුත්තනයමෙව. ඉමං උදානන්ති එත්ථ පන දිට්ඨිතණ්හාමානෙසු දොසං දිස්වා තෙ දූරතො වජ්ජෙත්වා සඞ්ඛාරෙ යථාභූතං පස්සතො ච තත්ථ අනාදීනවදස්සිතාය මිච්ඡාභිනිවිට්ඨස්ස යථාභූතං අපස්සතො ච යථාක්කමං සංසාරතො අතිවත්තනානතිවත්තනදීපකං ඉමං උදානං උදානෙසීති අත්ථො යොජෙතබ්බො.

තත්ථ අහඞ්කාරපසුතායං පජාති “සයංකතො අත්තා ච ලොකො චා”ති එවං වුත්තසයංකාරසඞ්ඛාතං අහඞ්කාරං තථාපවත්තං දිට්ඨිං පසුතා අනුයුත්තා අයං පජා මිච්ඡාභිනිවිට්ඨො සත්තකායො. පරංකාරූපසංහිතාති පරො අඤ්ඤො ඉස්සරාදිකො සබ්බං කරොතීති එවං පවත්තපරංකාරදිට්ඨිසන්නිස්සිතා තාය උපසංහිතාති පරංකාරූපසංහිතා. එතදෙකෙ නාබ්භඤ්ඤංසූති එතං දිට්ඨිද්වයං එකෙ සමණබ්රාහ්මණා තත්ථ දොසදස්සිනො හුත්වා නානුජානිංසු. කථං? සති හි සයංකාරෙ කාමකාරතො සත්තානං ඉට්ඨෙනෙව භවිතබ්බං, න අනිට්ඨෙන. න හි කොචි අත්තනො දුක්ඛං ඉච්ඡති, භවති ච අනිට්ඨං, තස්මා න සයංකාරො. පරංකාරොපි යදි ඉස්සරහෙතුකො, ස්වායං ඉස්සරො අත්තත්ථං වා කරෙය්ය පරත්ථං වා. තත්ථ යදි අත්තත්ථං, අත්තනා අකතකිච්චො සියා අසිද්ධස්ස සාධනතො. අථ වා පරත්ථං සබ්බෙසං හිතසුඛමෙව නිප්ඵජ්ජෙය්ය, න අහිතං දුක්ඛං නිප්ඵජ්ජති, තස්මා ඉස්සරවසෙන න පරංකාරො සිජ්ඣති. යදි ච ඉස්සරසඞ්ඛාතං අඤ්ඤනිරපෙක්ඛං නිච්චමෙකකාරණං පවත්තියා සියා, කම්මෙන උප්පත්ති න සියා, සබ්බෙහෙව එකජ්ඣං උප්පජ්ජිතබ්බං කාරණස්ස සන්නිහිතත්තා. අථස්ස අඤ්ඤම්පි සහකාරීකාරණං ඉච්ඡිතං, තඤ්ඤෙව හෙතු, කිං ඉස්සරෙන අපරිනිට්ඨිතසාමත්ථියෙන පරිකප්පිතෙන. යථා ච ඉස්සරහෙතුකො පරංකාරො න සිජ්ඣති, එවං පජාපතිපුරිසපකතිබ්රහ්මකාලාදිහෙතුතොපි න සිජ්ඣතෙව තෙසම්පි අසිද්ධත්තා වුත්තදොසානතිවත්තනතො ච. තෙන වුත්තං “එතදෙකෙ නාබ්භඤ්ඤංසූ”ති. යෙ පන යථාවුත්තෙ සයංකාරපරංකාරෙ නානුජානන්තාපි අධිච්චසමුප්පන්නං අත්තානඤ්ච ලොකඤ්ච පඤ්ඤපෙන්ති, තෙපි න නං සල්ලන්ති අද්දසුං අධිච්චසමුප්පන්නන්තිවාදිනොපි මිච්ඡාභිනිවෙසං අනතික්කමනතො යථාභූතං අජානන්තානං දිට්ඨිගතං තත්ථ තත්ථ දුක්ඛුප්පාදනතො විජ්ඣනට්ඨෙන “සල්ල”න්ති න පස්සිංසු.