ජච්චන්ධවග්ගස්ස පඨමෙ වෙසාලියන්තිආදි හෙට්ඨා වුත්තත්ථමෙව. වෙසාලිං පිණ්ඩාය පාවිසීති කදා පාවිසි? උක්කාචෙලතො නික්ඛමිත්වා වෙසාලිං ගතකාලෙ. භගවා හි වෙළුවගාමකෙ වස්සං වසිත්වා තතො නික්ඛමිත්වා අනුපුබ්බෙන සාවත්ථිං පත්වා ජෙතවනෙ විහාසි. තස්මිං කාලෙ ධම්මසෙනාපති අත්තනො ආයුසඞ්ඛාරං ඔලොකෙත්වා “සත්තාහමෙව පවත්තිස්සතී”ති ඤත්වා භගවන්තං අනුජානාපෙත්වා නාළකගාමං ගන්ත්වා තත්ථ මාතරං සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාපෙත්වා පරිනිබ්බායි. සත්ථා චුන්දෙන ආභතා තස්ස ධාතුයො ගහෙත්වා ධාතුචෙතියං කාරාපෙත්වා මහාභික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො රාජගහං අගමාසි. තත්ථ ගතකාලෙ ආයස්මා මහාමොග්ගල්ලානො පරිනිබ්බායි. භගවා තස්සපි ධාතුයො ගහෙත්වා චෙතියං කාරාපෙත්වා රාජගහතො නික්ඛමිත්වා අනුපුබ්බෙන උක්කාචෙලං අගමාසි. තත්ථ ගඞ්ගාතීරෙ භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො නිසීදිත්වා අග්ගසාවකානං පරිනිබ්බානප්පටිසංයුත්තං ධම්මං දෙසෙත්වා උක්කාචෙලතො නික්ඛමිත්වා වෙසාලිං අගමාසි. එවං ගතො භගවා “පුබ්බණ්හසමයං නිවාසෙත්වා පත්තචීවරමාදාය වෙසාලිං පිණ්ඩාය පාවිසී”ති වුච්චති. තෙන වුත්තං – “උක්කාචෙලතො නික්ඛමිත්වා වෙසාලිං ගතකාලෙ”ති.

නිසීදනන්ති ඉධ චම්මක්ඛණ්ඩං අධිප්පෙතං. චාපාලං චෙතියන්ති පුබ්බෙ චාපාලස්ස නාම යක්ඛස්ස වසිතට්ඨානං “චාපාලචෙතිය”න්ති පඤ්ඤායිත්ථ. තත්ථ භගවතො කතවිහාරොපි තාය රුළ්හියා “චාපාලචෙතිය”න්ති වුච්චති. උදෙනං චෙතියන්ති එවමාදීසුපි එසෙව නයො. සත්තම්බන්ති කිකිස්ස කිර කාසිරඤ්ඤො ධීතරො සත්ත කුමාරියො සංවෙගජාතා රාජගෙහතො නික්ඛමිත්වා යත්ථ පධානං පදහිංසු, තං ඨානං “සත්තම්බං චෙතිය”න්ති වදන්ති. බහුපුත්තන්ති බහුපාරොහො එකො නිග්රොධරුක්ඛො, තස්මිං අධිවත්ථං දෙවතං බහූ මනුස්සා පුත්තෙ පත්ථෙන්ති, තදුපාදාය තං ඨානං “බහුපුත්තං චෙතිය”න්ති පඤ්ඤායිත්ථ. සාරන්දදන්ති සාරන්දදස්ස නාම යක්ඛස්ස වසිතට්ඨානං. ඉති සබ්බානෙව තානි බුද්ධුප්පාදතො පුබ්බෙ දෙවතාපරිග්ගහිතත්තා චෙතියවොහාරෙන වොහරිතානි , භගවතො විහාරෙ කතෙපි ච තථෙව පඤ්ඤායන්ති. රමණීයාති එත්ථ වෙසාලියා තාව භූමිභාගසම්පත්තියා පුග්ගලසම්පත්තියා සුලභපච්චයතාය ච රමණීයභාවො වෙදිතබ්බො. විහාරානං පන නගරතො නාතිදූරතාය නාච්චාසන්නතාය ගමනාගමනසම්පත්තියා අනාකිණ්ණවිහාරට්ඨානතාය ඡායූදකසම්පත්තියා පවිවෙකපතිරූපතාය ච රමණීයතා දට්ඨබ්බා. චත්තාරො ඉද්ධිපාදාති එත්ථ ඉද්ධිපාදපදස්ස අත්ථො හෙට්ඨා වුත්තොයෙව. භාවිතාති වඩ්ඪිතා. බහුලීකතාති පුනප්පුනං කතා. යානීකතාති යුත්තයානං විය කතා. වත්ථුකතාති පතිට්ඨට්ඨෙන වත්ථු විය කතා. අනුට්ඨිතාති අධිට්ඨිතා. පරිචිතාති සමන්තතො චිතා සුවඩ්ඪිතා. සුසමාරද්ධාති සුට්ඨු සමාරද්ධා, අතිවිය සම්මා නිප්ඵාදිතාති.

එවං අනියමෙන කථෙත්වා පුන නියමෙත්වා දස්සෙතුං, “තථාගතස්ස ඛො”තිආදිමාහ. එත්ථ ච කප්පන්ති ආයුකප්පං. තිට්ඨෙය්යාති තස්මිං තස්මිං කාලෙ යං මනුස්සානං ආයුප්පමාණං, තං පරිපුණ්ණං කත්වා තිට්ඨෙය්ය ධරෙය්ය. කප්පාවසෙසං වාති “අප්පං වා භිය්යො වා”ති (දී· නි· 2.7; අ· නි· 7.74) වුත්තං වස්සසතතො අතිරෙකං වා. මහාසීවත්ථෙරො පනාහ – “බුද්ධානං අට්ඨානෙ ගජ්ජිතං නාම නත්ථි. යථෙව හි වෙළුවගාමකෙ උප්පන්නං මාරණන්තිකං වෙදනං දස මාසෙ වික්ඛම්භෙසි, එවං පුනප්පුනං තං සමාපත්තිං සමාපජ්ජිත්වා වික්ඛම්භෙන්තො ඉමං භද්දකප්පමෙව තිට්ඨෙය්යා”ති. කස්මා පන න ඨිතොති? උපාදින්නකසරීරං නාම ඛණ්ඩිච්චාදීහි අභිභුය්යති, බුද්ධා ච පන ඛණ්ඩිච්චාදිභාවං අප්පත්වා පඤ්චමෙ ආයුකොට්ඨාසෙ බහුජනස්ස පියමනාපකාලෙයෙව පරිනිබ්බායන්ති. බුද්ධානුබුද්ධෙසු අග්ගසාවකමහාසාවකෙසු පරිනිබ්බුතෙසු අපරිවාරෙන එකකෙනෙව ඨාතබ්බං හොති, දහරසාමණෙරපරිවාරෙන වා. තතො “අහො බුද්ධානං පරිසා”ති හීළෙතබ්බතං ආපජ්ජෙය්ය, තස්මා න ඨිතොති. එවං වුත්තෙපි සො පන න රුච්චති, “ආයුකප්පො”ති ඉදමෙව අට්ඨකථාය නියමිතං.

ඔළාරිකෙ නිමිත්තෙති ථූලෙ සඤ්ඤුප්පාදනෙ. ථූලසඤ්ඤුප්පාදනඤ්හෙතං, “තිට්ඨතු භගවා කප්ප”න්ති සකලකප්පං අවට්ඨානයාචනාය යදිදං “යස්ස කස්සචි, ආනන්ද, චත්තාරො ඉද්ධිපාදා භාවිතා”තිආදිනා අඤ්ඤාපදෙසෙන අත්තනො චතුරිද්ධිපාදභාවනානුභාවෙන කප්පං අවට්ඨානසමත්ථතාවිභාවනං. ඔභාසෙති පාකටවචනෙ. පාකටඤ්චෙතං වචනං පරියායං මුඤ්චිත්වා උජුකමෙව අත්තනො අධිප්පායවිභාවනං.

බහුජනහිතායාති මහාජනස්ස හිතත්ථාය. බහුජනසුඛායාති මහාජනස්ස සුඛත්ථාය. ලොකානුකම්පායාති සත්තලොකස්ස අනුකම්පං පටිච්ච. කතරස්ස සත්තලොකස්ස? යො භගවතො ධම්මදෙසනං සුත්වා පටිවිජ්ඣති, අමතපානං පිවති, තස්ස. භගවතො හි ධම්මචක්කප්පවත්තනසුත්තදෙසනාය අඤ්ඤාතකොණ්ඩඤ්ඤප්පමුඛා අට්ඨාරස බ්රහ්මකොටියො ධම්මං පටිවිජ්ඣිංසු. එවං යාව සුභද්දපරිබ්බාජකවිනයනා ධම්මපටිවිද්ධසත්තානං ගණනා නත්ථි, මහාසමයසුත්තං මඞ්ගලසුත්තං චූළරාහුලොවාදසුත්තං සමචිත්තසුත්තන්ති ඉමෙසං චතුන්නං සුත්තානං දෙසනාකාලෙ අභිසමයප්පත්තසත්තානං පරිච්ඡෙදො නත්ථි, එතස්ස අපරිමාණස්ස සත්තලොකස්ස අනුකම්පාය භගවතො ඨානං ජාතං. එවං අනාගතෙපි භවිස්සතීති අධිප්පායෙන වදති. දෙවමනුස්සානන්ති න කෙවලං දෙවමනුස්සානංයෙව, අවසෙසානං නාගසුපණ්ණාදීනම්පි අත්ථාය හිතාය සුඛාය භගවතො ඨානං හොති. සහෙතුකපටිසන්ධිකෙ පන මග්ගඵලසච්ඡිකිරියාය භබ්බපුග්ගලෙ දස්සෙතුං එවං වුත්තං, තස්මා අඤ්ඤෙසම්පි අත්ථත්ථාය හිතත්ථාය සුඛත්ථාය භගවා තිට්ඨතූති අත්ථො. තත්ථ අත්ථායාති ඉධලොකසම්පත්තිඅත්ථාය . හිතායාති පරලොකසම්පත්තිහෙතුභූතහිතත්ථාය. සුඛායාති නිබ්බානධාතුසුඛත්ථාය. පුරිමං පන හිතසුඛග්ගහණං සබ්බසාධාරණවසෙන වෙදිතබ්බං.