සච්චවාරවණ්ණනා
නැවත ධර්මචක්‍රප්‍රවර්තන සූත්‍රාන්තයම පූර්වංගම කොටැ, දේශිත ධර්මචක්‍ර කථායෙහි පෙර නුවූ විරූ අර්ථ අනුවර්ණනාවයි. එහි දුක්ඛ වත්‍ථුකා යනු එක්වර අවබෝධවීම් වශයෙන්, දුක වස්තුකොට ඇතියේ ඒවාටනුයි දුක්ඛ වත්‍ථුකායි. එම දුකම වෙසො සච්ච වත්‍ථුකා යන ආදිය වදාළහ. එහි සත්‍යය අරමුණු වූයේ, උපකාර වූයේ ඒවාටනුයි සච්චාරම්මණායි. සත්‍යය ගොදුරුවූයේ, විෂය වූයේ ඒවාටනුයි සච්චගොචරායි, සච්චසංගහිතා යනු මාර්ග සත්‍යයෙන් සංගෘහිත වූවාහු, සච්ච පරියාපන්නා යනු මාර්ග සත්‍යයට අයත්වූවාහු, සච්චෙ සමුදාගතා යනු දුක දැනීමෙන් දුක්ඛ සත්‍යයෙහි උපන්නාහු එසේම එහි සිටියාහු, පිහිටියාහුයි ඨිතා පතිට්ඨිතායි.
‘පවත්තිතෙච භගවතා ධම්මචක්කෙ’ යයි කියන ලද ධර්මචක්‍රය නිර්දේශ කරනු කැමැතියේ ධම්මචක්කං යනාදිය වදාළහ. එහි ධර්මචක්‍රය ප්‍රතිවේධ ධර්මචක්‍රය, දේශනා ධර්මචක්‍රයයි දෙවදෑරුම්ය. එහි ප්‍රතිවේධ ධර්මචක්‍රය බෝධි පර්යංකයෙහි, දේශනා ධර්මචක්‍රය ඉසිපතනයෙහිය. ධම්මඤ්ච පවත්තෙති චක්කඤ්ච යන්නෙන් ප්‍රතිවේධ ධර්මචක්‍රය යූසේයි. චක්කඤ්ච පවත්තෙති ධම්මඤ්ච යන්නෙන් දේශනා ධර්ම චක්‍රයයි. කෙසේ නම් භාග්‍යවතුන් වහ්නසේ බෝධි පර්යංකයෙහි වැඩහුන් සේක් මාර්ගක්‍ෂණයෙහි ඉන්‍ද්‍රිය, බල, බොධ්‍යංග, මාර්ගාංගාදී ප්‍රභේද වූ ධර්මය පවත්වාද? එම ධර්මයන්ම කෙලෙස් සතුරන් නැසීම සඳහා පවත්නා හෙයින් ප්‍රහරණ චක්‍රයක් මෙනැයි චක්‍රයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ධර්මචක්‍රය පවත්වනසේක්ම එම චක්‍රය පවත්වත් නමැ. එයින් ධර්මයම චක්‍ර යනු කර්මධාරණ සමාසභාවය යූසේයි. ඉසිපතනයෙහි වැඩහුන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ධර්මදේශනා ක්‍ෂණයෙහි හික්මවිය යුතු පුද්ගල සන්තානයෙහි කෙලෙස් සතුරන් නැසීම සඳහා පවත්වන හෙයින් ප්‍රහරණ චක්‍රයක් හා සමානව දේශනා චක්‍රයද පවත්වති. හික්මවිය යුතු පුද්ගල සන්තානයෙහි ඉන්‍ද්‍රියබල බොධ්‍යංග, මාර්ගාංගාදී ප්‍රභේද ධර්මචක්‍රයද පවත්වති. එයින් ධර්මයද, චක්‍රයද ධර්මචක්‍රයයි ද්වන්‍ධ සමාසතාව යූසේයි පවත්වන්නෙකු ඇතිකල්හි පැවැත්වීම නම් වේද? එහෙයින් හැමතැනම පවත්වති යයි යූසේයි. පවත්වන අර්ථයෙන් චක්‍රයයි යූසේයි. ධම්මෙන පවත්තෙතී ධම්මචක්කං යන ආදිය දේශනා ධර්මචක්‍රයම සඳහා යූසේයි.
එහි ධම්මෙන පවත්තෙති යනු යථා ස්වභාව හෙයින් ධර්මයෙන් පැවැත්වූ චක්‍රයනුයි ධම්මචක්කංයි යූසේයි. ධම්මචරියාය පවත්තෙති යනු හික්මවිය යුතු පුද්ගල සන්තානයෙහි ධර්මය සඳහා පැවැත්වූ චක්‍රයනුයි ධම්ම චක්කං යයි යූසේයි. ධම්මෙ ඨිතො ආදීන්ගෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ධර්ම සත්‍යතාව හෙයින්ද, ධර්මස්වාමී හෙයින්දැයි යූසේයි. දෙසූ පරිදි, ‘ඇවැත්නි, ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දන්නේ දනියි. දක්නේ දකියි. පැණැසින් නැණෑසින්, දැහැමින් ශ්‍රේෂ්ඨත්වයෙන් යුක්ත වූවාහු, දෙසන්නාහු මනාව දෙසන්නාහු අර්ථය පැහැදිලි කරන්නාහු අමෘතය දෙන්නාහු ධර්මස්වාමී තථාගත වූ සේක. එම ධර්මයෙහි චක්‍රයනුයි ධර්මචක්‍රයයි යූසේයි. ඨිතො යනු විෂයීභාවයෙන් සිටියේ, පතිට්ඨිතො යනු අචලභාවයෙන් පිහිටියේ, වසිප්පත්තො යනු ඓශ්වර්යභාවයට පත්වූයේ, පාරමිප්පත්තො යනු කෙළවරට පැමිණියේ, වෙසාරජ්ජප්පත්තො යනු හික්මවිය යුතු සත්ත්වයින් අපේක්‍ෂාකොට කියන ලද වචනයන්ගෙන් ධර්මස්වාමිතාවයෙහිද, ධර්මාර්ථයෙහිද චක්‍රයයි යූසේයි. ධම්මං සක්කරොන්තො යන ආදීන්ගෙන් ධර්මාර්ථය සඳහා චක්‍රයයි යූ.සේයි. යමෙක් ධර්මය සත්කාරාදී වශයෙන් පවත්වයිද, හෙතෙම ධර්මාර්ථය පවත්වයි නමැ. ධම්මං සක්කරොන්තො යනු යම්සේ කරන ලද එම ධර්මය මනාව සත්කාර කරන ලද්දේ වේද, එපරිද්දෙන් එය කරනුයේ ධම්මං ගරු කරෙන්තො යනු එහි ගෞරව ඉපිදවීමෙන් එයට ගරු කරනුයේ, ධම්මං මානෙන්තො යනු ධර්මයට ප්‍රියභාවයද බුහුමන්ද කොට වාසය කරනුයේ, ධම්මං පූජෙන්තො යනු එය සාක්‍ෂ්‍යකොට දේශනා ප්‍රතිපත්ති පූජාවෙන් පූජා කරනුයේ, ධම්මං අපචායමානො යනු එම ධර්මයටම සත්කාර ගරුකාරයන්ගෙන් යටහපත් පහත් පැවතුම් කරනුයේ, ධම්මද්ධජො ධම්මකෙතු යනු ධර්මය ධජයක් මෙන් පෙරටුකොට (කෙහෙලි) තුන්හුලස් කොඩියක් මෙන් ඔසවා පැවැත්මෙහි, ධර්මධජ ධර්මකේතුවක්ව වීයයි අර්ථයි. ධම්මාධිපතෙය්‍යො යනු ධර්මාධිපති වශයෙන් පැමිණියා වූ භාවනා ධර්ම වහයෙන්ම සියලු ක්‍රියාවන්ගේ කිරීමෙන් ධර්මාධිපති වී, තං ඛො පන ධම්ම චක්කං අප්පතිවත්තියං යනු කිසිවෙකු විසින් නැවැත්විය නොහැකිතායෙන් නොනැසිය හැකි ස්වභාවයෙනැයි යූසේයි. නොපැවැත්විය හැකියයි අර්ථයි. එහෙයින් එම ධර්මය, පවත්වන අර්ථයෙන් ධර්මචක්‍රයයි යූ.සේයි.
සද්ධින්‍ද්‍රියං ධම්මො, තං ධම්මං පවත්තෙති යනු හික්මවිය යුතු අයගේ සන්තානයෙහි මාර්ග සම්ප්‍රයුක්ත ශ්‍රද්ධෙන්‍ද්‍රිය උත්පාදනයෙන් එම ශ්‍රද්ධෙන්‍ද්‍රිය ධර්මය පවත්වානුයි අර්ථයි. සෙස්සෙහිද එම ක්‍රමයමැයි. සච්චා යනු සත්‍ය ඤාණයෝය. විදර්ශනාවද, විද්‍යාවද මාර්ග ඤාණයමය. අනුප්පාදෙ ඤාණං යනු අර්හත් ඵලයෙහි ඤාණයයි. එය හික්මවිය යුතු අයගේ සන්තානයෙහි පැවතේමය. නිර්වාණය ප්‍රතිවේධ කරනුයේ පැවැත්තේ නමැ.
සමුදය වාරාදීන්හි, සමුදය වත්‍ථුකා, නිරොධ වත්‍ථුකා, මග්ග වත්‍ථුකායි විශේෂ පදයෙන් සංක්‍ෂෙප කරන ලදි. මෙහිද, කියන ලද ආකාරය පළමු කියන ලද අයුරින්ම දතයුතුය.
සතිපට්ඨානවාරාදිවණ්ණනා
සතිපට්ඨාන, සෘද්ධිපාද පූර්වාංගම වාරයන්ද මාර්ගක්‍ෂණ වශයෙන් යූ.සේයි. ඒවාද ඒ ඒ තන්හි විශේෂ පද මගින් සංක්‍ෂේප කරන ලදහ.
ධර්ම කථා වර්ණනා නිමි.
ලෝකෝත්තර කථා
දැන් ලෝකෝත්තර දම්වැටෙහි, ධර්මචක්‍ර කථායෙහි අනතුරුව දේශිත ලෝකෝත්තර කථායෙහි පෙර නුවූ විරූ අර්ථ අනුවර්ණනාවයි. එහි ලෝකෝත්තර පදයෙහි අර්ථය නිර්දේශ වාරයෙහි ප්‍රකට වන්නේය. චත්තාරො සතිපට්ඨානා යන ආදීහු සත්තිස් බෝධිපාක්‍ෂික ධර්ම සුදුසු පරිදි මාර්ගඵල සම්ප්‍රයුක්තය. ඒවා අවබෝධ කිරීම් අර්ථයෙන් බෝධියැයි ලද නම් ඇති ආර්යයන්ගේ පක්‍ෂයෙහි වූ හෙයින් බෝධිපාක්‍ෂික නමැ. පක්‍ෂයෙහි වූ හෙයින් යනු උපකාර භාවයෙහි සිටි හෙයිනි. එම අරමුණුවල ඇතුල්ව, පැන වැදී එළඹ සිටි හෙයිනි. එම අරමුණුවල ඇතුල්ව, පැනවැදී එළඹ සිටින හෙයින් උපට්ඨානංයි සිහියම එළඹ සිටීම සතිපට්ඨානංයි. කාය, වේදනා, චිත්ත, ධර්මයන්හි වනාහි, අශුභ, දුක්, අනිත්‍ය, අනාත්ම ආකාර ග්‍රහණ වශයෙන් සුභ, සුව, නිත්‍ය, ආත්ම සංඥා ප්‍රහාණ කෘත්‍ය, සාධන වශයෙන්ද පැවැතීම් වශයෙන් සිව් ආකාර භේදයක් වේ. එහෙයින් චත්තාරො සතිපට්ඨානායි යූසේයි. එය කරණකොට බලවත් සේ උත්සාහ කෙරේනුයි පධානංයි. ශෝභන වූ බලවත් උත්සාහය සම්මප්පධානංයි. එය කරණකොට මනාව බලවත් උත්සාහ කෙරේනුයි සම්මප්පධානංයි. සෝභන වූ හෝ එය කෙලෙස් විරූප පැවැත්මෙන් විරහිත හෙයින් ප්‍රධාන වූයේද, හිතසුව නිපැයුම් අර්ථයෙන් ශ්‍රේෂ්ඨභාවය ගෙනදෙන හෙයින් ප්‍රධානභාවය හටගන්වන හෙයින්ද සම්මප්පධානංයි. වීර්යයට එය විශේෂ නාමයකි. මෙය උපන්නා වූද, නූපන්නා වූද අකුසලයන්ගේ ප්‍රහාණ නොඉපදීම් කෘත්‍යයද, නූපන්නා වූද උපන්නා වූද, කුසලයන්ගේ ඉපදීම් පැවැතීම් කෘත්‍යයන් සිදුකෙරේනුයි සිව්ආකාර වෙයි. එහෙයින් චත්තාරො සම්මප්පධානායි කියති. හටගැනීම් ක්‍රමයෙන් සමෘද්ධවීම් අර්ථයෙන් සත්ත්වයෝ එයින් සමෘද්ධ වෙති. සමෘද්ධ වූවාහු, වෘද්ධියට පත්වූවාහු, උසස් බවට ගියාහු වෙත්යයි මෙම ක්‍රමයෙන්ද සෘද්ධියි. ඒ හා සම්ප්‍රයුක්ත පූර්වංගමාර්ථයෙන් ඵලය වූ පූර්වභාග කාරණාර්ථයෙන් සෘද්ධියගේ පාදය (පිහිටීමට ආධාරකය) නුයි ඉද්ධිපාදොයි. එය ඡන්‍ද, වීර්යය, චිත්ත, වීමංසා වශයෙන් සිව්වැදෑරුම් වෙයි. එහෙයින් චත්තාරො ඉද්ධිපාදායි කියති. අශ්‍රද්ධා, කුසීතභාව, ප්‍රමාද, වික්‍ෂෙප, මුළාවීම් ආදීන්ගේ මැඩපැවැත්වීම ඇතිකරන හෙයින්, අභිභවන සංඛ්‍යාත අධිපති අර්ථයෙන් ඉන්‍ද්‍රියංයි. අශ්‍රද්ධාදීන්ගෙන් නොමඩනා හෙයින් අකම්ප්‍යාර්ථයෙන් බලංයි. එම ද්වයයම ශ්‍රද්ධා, වීර්යය, සති, සමාධි, ප්‍රඥා වශයෙන් පස්වැදෑරුම් වේ. එහෙයින් පඤ්චින්‍ද්‍රියානි පඤ්චබලානියි කියති. අවබෝධ කරන සත්ත්වයාගේ කොටස් වන හෙයින් සති ආදී සත් ධර්ම බොජ්ඣංගායි. නික්මයාම් අර්ථයෙන් සම්‍යග් දෘෂ්ටි ආදී අට, මාර්ගාංග වෙයි. එහෙයින් කියති සත්ත බොජ්ඣංගාති (අරියො) අට්ඨංගිකො මග්ගොයි.