තත්ථ කතමො ලක්ඛණො හාරොතිආදි ලක්ඛණහාරවිභඞ්ගො. තත්ථ කිං ලක්ඛයතීති ලක්ඛණහාරස්ස විසයං පුච්ඡති. “යෙ ධම්මා”තිආදිනා ලක්ඛණහාරං සඞ්ඛෙපතො දස්සෙත්වා තං උදාහරණෙහි විභජිතුං “චක්ඛු”න්තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ “වධකට්ඨෙන එකලක්ඛණානී”ති ඉමිනා අනවට්ඨිතභාවාදිනාපි එකලක්ඛණතා වුත්තා එවාති දට්ඨබ්බං.

එවං ආයතනවසෙන එකලක්ඛණතං දස්සෙත්වා ඉදානි ඛන්ධාදිවසෙන දස්සෙතුං “අතීතෙ, රාධ, රූපෙ අනපෙක්ඛො හොතී”තිආදි සුත්තං ආභතං. යමකොවාදසුත්තෙ (සං· නි· 3.85) වධකට්ඨෙන එකලක්ඛණා වුත්තාති තස්මිං සුත්තෙ “වධකං රූපං වධකං රූපන්ති යථාභූතං නප්පජානාතී”තිආදිනා ආගතත්තා වුත්තං. ඉතීති එවං, ඉමිස්සං ගාථායං කායගතාය සතියා වුත්තාය සති වෙදනාගතා සති චිත්තගතා සති ධම්මගතා ච සති වුත්තා භවති සතිපට්ඨානභාවෙන එකලක්ඛණත්තාති අධිප්පායො. දිට්ඨන්තිආදීනං අත්ථං පරතො වණ්ණයිස්සාම.

කායෙ කායානුපස්සී විහරාහීති එත්ථ කායෙති රූපකායෙ. රූපකායො හි ඉධ අඞ්ගපච්චඞ්ගානං කෙසාදීනඤ්ච සමූහට්ඨෙන කායොති අධිප්පෙතො. යථා ච සමූහට්ඨෙන, එවං කුච්ඡිතානං ආයට්ඨෙන. කුච්ඡිතානඤ්හි පරමජෙගුච්ඡානං සො ආයොතිපි කායො, ආයොති උප්පත්තිදෙසො. තත්රායං වචනත්ථො – ආයන්ති තතොති ආයො. කෙ ආයන්ති? කුච්ඡිතා කෙසාදයො, ඉති කුච්ඡිතානං ආයොති කායො.

කායානුපස්සීති කායං අනුපස්සනසීලො, කායං වා අනුපස්සමානො. “කායෙ”ති ච වත්වා පුන “කායානුපස්සී”ති දුතියං කායග්ගහණං අසම්මිස්සතො වවත්ථානඝනවිනිබ්භොගාදිදස්සනත්ථං. තෙන න කායෙ වෙදනානුපස්සී චිත්තධම්මානුපස්සී වා, අථ ඛො කායානුපස්සී එවාති කායසඞ්ඛාතෙ වත්ථුස්මිං කායානුපස්සනාකාරස්සෙව දස්සනෙන අසම්මිස්සතො වවත්ථානං දස්සිතං හොති. තථා න කායෙ අඞ්ගපච්චඞ්ගවිනිමුත්තඑකධම්මානුපස්සී, නාපි කෙසලොමාදිවිනිමුත්තඉත්ථිපුරිසානුපස්සී.

යොපි චෙත්ථ කෙසලොමාදිකො භූතුපාදායසමූහසඞ්ඛාතො කායො, තත්ථපි න භූතුපාදායවිනිමුත්තඑකධම්මානුපස්සී, අථ ඛො රථසම්භාරානුපස්සකො විය අඞ්ගපච්චඞ්ගසමූහානුපස්සී, නගරාවයවානුපස්සකො විය කෙසලොමාදිසමූහානුපස්සී, කදලික්ඛන්ධපත්තවට්ටිවිනිබ්භුජ්ජකො විය රිත්තමුට්ඨිවිනිවෙඨකො විය ච භූතුපාදායසමූහානුපස්සී එවාති නානප්පකාරතො සමූහවසෙනෙව කායසඞ්ඛාතස්ස වත්ථුනො දස්සනෙන ඝනවිනිබ්භොගො දස්සිතො හොති. න හෙත්ථ යථාවුත්තසමූහවිනිමුත්තො කායො වා අඤ්ඤො වා කොචි ධම්මො දිස්සති, යථාවුත්තධම්මසමූහමත්තෙ එව පන තථා තථා සත්තා මිච්ඡාභිනිවෙසං කරොන්ති. තෙනාහු පොරාණා –

ඝනවිනිබ්භොගාදිදස්සනත්ථන්ති ආදිසද්දෙන අයමත්ථො වෙදිතබ්බො. අයඤ්හි එතස්මිං කායෙ කායානුපස්සීයෙව, න අඤ්ඤධම්මානුපස්සී.

ඉදං වුත්තං හොති – යථා අනුදකභූතායපි මරීචියා උදකානුපස්සිනො හොන්ති, න එවං අනිච්චදුක්ඛානත්තඅසුභභූතෙ එව ඉමස්මිං කායෙ නිච්චසුඛඅත්තසුභභාවානුපස්සී, අථ ඛො කායානුපස්සී අනිච්චදුක්ඛඅනත්තඅසුභාකාරසමූහානුපස්සීති අත්ථො. අථ වා ය්වායං මහාසතිපට්ඨානෙ (දී· නි· 2.374 ආදයො) අස්සාසපස්සාසාදිචුණ්ණිකජාතඅට්ඨිකපරියොසානො කායො වුත්තො, යො ච “ඉධෙකච්චො පථවීකායං අනිච්චතො අනුපස්සති, ආපොකායං තෙජොකායං වායොකායං කෙසකායං…පෙ… අට්ඨිමිඤ්ජකාය”න්ති පටිසම්භිදායං (පටි· ම· 3.34 ආදයො) කායො වුත්තො, තස්ස සබ්බස්ස ඉමස්මිංයෙව කායෙ අනුපස්සනතො කායෙ කායානුපස්සීති එවම්පෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො.

අථ වා කායෙ අහන්ති වා මමන්ති වා ගහෙතබ්බස්ස කස්සචි අනනුපස්සනතො, තස්ස පන කෙසලොමාදිකස්ස නානාධම්මසමූහස්ස අනුපස්සනතො කායෙ කෙසාදිධම්මසමූහසඞ්ඛාතෙ කායානුපස්සීති අත්ථො දට්ඨබ්බො. අපි ච “ඉමස්මිං කායෙ අනිච්චතො අනුපස්සති නො නිච්චතො”තිආදිනා අනුක්කමෙන පටිසම්භිදායං (පටි· ම· 3.34 ආදයො) ආගතනයස්ස සබ්බස්සෙව අනිච්චලක්ඛණාදිකස්ස ආකාරසමූහසඞ්ඛාතස්ස කායස්ස අනුපස්සනතො කායෙ කායානුපස්සීති අත්ථො.

විහරාහීති වත්තාහි. ආතාපීති තීසු භවෙසු කිලෙසෙ ආතාපෙතීති ආතාපො, සො අස්ස අත්ථීති ආතාපී. සම්පජානොති සම්පජඤ්ඤසඞ්ඛාතෙන ඤාණෙන සමන්නාගතො. සතිමාති කායපරිග්ගාහිකාය සතියා සමන්නාගතො. අයං පන යස්මා සතියා ආරම්මණං පරිග්ගහෙත්වා පඤ්ඤාය අනුපස්සති, න හි සතිවිරහිතා අනුපස්සනා අත්ථි, තෙනෙවාහ – “සතිඤ්ච ඛ්වාහං, භික්ඛවෙ, සබ්බත්ථිකං වදාමී”ති (සං· නි· 5.234). අනාතාපිනො ච අන්තො සඞ්කොචො අන්තරායකරො හොති, කම්මට්ඨානං න සම්පජ්ජති. තස්මා යෙසං ධම්මානං ආනුභාවෙන තං සම්පජ්ජති, තං දස්සනත්ථං “ආතාපී”තිආදි වුත්තං.

තත්ථ විනෙය්යාති තදඞ්ගවිනයෙන වා වික්ඛම්භනවිනයෙන වා විනයිත්වා. ලොකෙති තස්මිංයෙව කායෙ. කායො හි ඉධ ලුජ්ජනපලුජ්ජනට්ඨෙන ලොකොති අධිප්පෙතො. අභිජ්ඣාග්ගහණෙන චෙත්ථ කාමච්ඡන්දො, දොමනස්සග්ගහණෙන බ්යාපාදො ගහිතොති නීවරණෙසු බලවධම්මද්වයප්පහානදස්සනෙන නීවරණප්පහානං වුත්තන්ති කායානුපස්සනාසතිපට්ඨානස්ස පහානඞ්ගං දස්සිතං. “ආතාපී”තිආදිනා පන සම්පයොගඞ්ගං දස්සිතන්ති ඉමමත්ථං දස්සෙතුං “ආතාපී”තිආදි වුත්තං. තත්ථ අභිජ්ඣාදොමනස්සානං සමථො උජුපටිපක්ඛොති අභිජ්ඣාදොමනස්සවිනයො වුච්චමානො සමාධින්ද්රියං දීපෙතීති ආහ – “විනෙය්ය ලොකෙ අභිජ්ඣාදොමනස්සන්ති සමාධින්ද්රිය”න්ති (සං· නි· අට්ඨ· 3.5.367). එකලක්ඛණත්තා චතුන්නං ඉන්ද්රියානන්ති යථා වීරියපඤ්ඤාසමාධින්ද්රියෙහි කායානුපස්සනාසතිපට්ඨානං ඉජ්ඣති, එවං වෙදනාචිත්තධම්මානුපස්සනාසතිපට්ඨානානිපි තෙහි ඉජ්ඣන්තීති චතුසතිපට්ඨානසාධනෙ ඉමෙසං ඉන්ද්රියානං සභාවභෙදාභාවතො සමානලක්ඛණත්තා ඉතරානි සතිපට්ඨානානිපි වුත්තානි එව හොන්තීති අත්ථො.