තත්ථ කතමො චතුබ්යූහො හාරොති චතුබ්යූහහාරවිභඞ්ගො. තත්ථ බ්යඤ්ජනෙන සුත්තස්ස නෙරුත්තඤ්ච අධිප්පායො ච නිදානඤ්ච පුබ්බාපරසන්ධි ච ගවෙසිතබ්බොති සඞ්ඛෙපෙන තාව චතුබ්යූහං දස්සෙති. “බ්යඤ්ජනෙනා”ති ඉමිනා හාරානං සුත්තස්ස බ්යඤ්ජනවිචයභාවතො බ්යඤ්ජනමුඛෙනෙව එතෙ චතුබ්යූහහාරපදත්ථා නිද්ධාරෙතබ්බාති දස්සෙති. නෙරුත්තන්ති නිරුත්තං නිබ්බචනන්ති අත්ථො. නිරුත්තමෙව නෙරුත්තං. තෙනෙවාහ – “යා නිරුත්තිපදසංහිතා”ති. තස්සත්ථො – යා නිරුත්ති, ඉදං නෙරුත්තං. කා පන සා නිරුත්ති? පදසංහිතාති පදෙසු සංහිතා යුත්තා, ලිඞ්ගවචනකාලසාධනපුරිසාදිවිසෙසයොගෙන යො යො අත්ථො යථා යථා වත්තබ්බො, තථා තථා පවත්තසභාවනිරුත්තීති අත්ථො. තථා හි වුත්තං “යං ධම්මානං නාමසො ඤාණ”න්ති.

තත්ථ යන්ති හෙතුඅත්ථෙ නිපාතො, යාය කාරණභූතායාති අත්ථො. ධම්මානන්ති ඤෙය්යධම්මානං. නාමසොති පථවී ඵස්සො ඛන්ධා ධාතු තිස්සො ඵුස්සොති එවමාදිනාමවිසෙසෙන ඤාණං පවත්තති, අයං සභාවනිරුත්ති නාම. පථවීති හි එවමාදිකං සද්දං ගහෙත්වා තතො පරං සඞ්කෙතද්වාරෙන තදත්ථපටිපත්ති තංතංඅනියතනාමපඤ්ඤත්තිග්ගහණවසෙනෙව හොතීති. අථ වා පදසංහිතාති පදෙන සංහිතා . පදතො හි පදත්ථාවබොධො. සො පනස්ස අත්ථෙ පවත්තිනිමිත්තභූතාය පඤ්ඤත්තියා ගහිතාය එව හොතීති සා පන පඤ්ඤත්ති නිරුත්තිසඞ්ඛාතපදෙන සංහිතා පදත්ථං බොධෙතීති පදසංහිතාති වුත්තා. “යදා හි භික්ඛූ”තිආදිනා “ධම්මානං නාමසො ඤාණ”න්ති පදස්ස අත්ථං විවරති.

තත්ථ අත්ථස්සාති සද්දාභිධෙය්යස්ස අත්ථස්ස. නාමං ජානාතීති නාමපඤ්ඤත්තිවසෙන අයං නාමාති නාමං ජානාති. ධම්මස්සාති සභාවධම්මස්ස. තථා තථා නං අභිනිරොපෙතීති යො යො අත්ථො ධම්මො ච යථා යථා ච වොහරිතබ්බො, තථා තථා නං නාමං වොහාරං අභිනිරොපෙති දෙසෙතීති අත්ථො. එත්තාවතා ච අයං භික්ඛු අත්ථකුසලො යාව අනෙකාධිවචනකුසලොති වුච්චතීති සම්බන්ධිතබ්බං.

තත්ථ අත්ථකුසලොති පාළිඅත්ථෙ කුසලො. ධම්මකුසලොති පාළියං කුසලො. බ්යඤ්ජනකුසලොති අක්ඛරෙසු ච වාක්යෙසු ච කුසලො. නිරුත්තිකුසලොති නිබ්බචනෙ කුසලො. පුබ්බාපරකුසලොති දෙසනාය පුබ්බාපරකුසලො. දෙසනාකුසලොති ධම්මස්ස දෙසනාය කුසලො. අතීතාධිවචනකුසලොති අතීතපඤ්ඤත්තිකුසලො. එස නයො සෙසෙසුපි. එවං සබ්බානි කාතබ්බානි, ජනපදනිරුත්තානීති යත්තකානි සත්තවොහාරපදානි, තානි සබ්බානි යථාසම්භවං සුත්තෙ නිබ්බචනවසෙන කාතබ්බානි වත්තබ්බානීති අත්ථො. සබ්බා ච ජනපදනිරුත්තියොති සබ්බා ච ලොකසමඤ්ඤායො යථාරහං කාතබ්බා. “සමඤ්ඤං නාතිධාවෙය්යා”ති හි වුත්තං. තථා හි සම්මුතිසච්චමුඛෙනෙව පරමත්ථසච්චාධිගමො හොතීති.

අධිප්පායකණ්ඩෙ අනුත්තානං නාම නත්ථි.

නිදානකණ්ඩෙ ඉමිනා වත්ථුනාති ඉමිනා පුත්තගවාදිකිත්තනසඞ්ඛාතෙන කාරණෙන. කාරණඤ්හෙත්ථ වත්ථු නිදානන්ති ච වුත්තං. ඉමිනා නයෙන සබ්බත්ථ නිදානනිද්ධාරණං වෙදිතබ්බං.

කාමන්ධාති කිලෙසකාමෙන අන්ධා. ජාලසඤ්ඡන්නාති තණ්හාජාලපලිගුණ්ඨිතා. තණ්හාඡදනඡාදිතාති තණ්හාසඞ්ඛාතෙන අන්ධකාරෙන පිහිතා. බන්ධනාබද්ධාති කාමගුණසඞ්ඛාතෙන බන්ධනෙන බද්ධා. “පමත්තබන්ධනා”තිපි පාඨො, පමාදෙනාති අත්ථො. පුබ්බාපරෙනාති පුබ්බෙන වා අපරෙන වා දෙසනන්තරෙනාති අධිප්පායො. යුජ්ජතීති යොගං උපෙති, සමෙතීති අත්ථො. ඉමෙහි පදෙහි පරියුට්ඨානෙහීති ඉමෙහි යථාවුත්තෙහි ගාථාපදෙහි තණ්හාපරියුට්ඨානදීපකෙහි. සායෙව තණ්හාති යා පුරිමගාථාය වුත්තා, සායෙව තණ්හා. “යඤ්චාහා”තිආදිනා ද්වින්නම්පි ගාථානං අත්ථසංසන්දනෙන පුබ්බාපරං විභාවෙති. පයොගෙනාති සමුදාචාරෙන. තස්මාති යත්ථ සයං උප්පන්නා, තං සන්තානං නිස්සරිතුං අදෙන්තී නානාරම්මණෙහි පලොභයමානා කිලෙසෙහි චිත්තං පරියාදාය තිට්ඨති. තස්මා කිලෙසවසෙන ච පරියුට්ඨානවසෙන ච තණ්හාබන්ධනං වුත්තා.