තත්ථ කතමො පදට්ඨානො හාරොතිආදි පදට්ඨානහාරවිභඞ්ගො. තත්ථ යස්මා “ඉදං ඉමස්ස පදට්ඨානං, ඉදං ඉමස්ස පදට්ඨාන”න්ති තෙසං තෙසං ධම්මානං පදට්ඨානභූතධම්මවිභාවනලක්ඛණො පදට්ඨානො හාරො, තස්මා පවත්තියා මූලභූතං අවිජ්ජං ආදිං කත්වා සභාවධම්මානං පදට්ඨානං ආසන්නකාරණං නිද්ධාරෙන්තො අවිජ්ජාය සභාවං නිද්දිසති “සබ්බධම්මයාථාවඅසම්පටිවෙධලක්ඛණා අවිජ්ජා”ති. තස්සත්ථො – සබ්බෙසං ධම්මානං අවිපරීතසභාවො න සම්පටිවිජ්ඣීයති එතෙනාති සබ්බධම්මයාථාවඅසම්පටිවෙධො. සො ලක්ඛණං එතිස්සාති සා තථා වුත්තා. එතෙන ධම්මසභාවප්පටිච්ඡාදනලක්ඛණා අවිජ්ජාති වුත්තං හොති. අථ වා සම්මා පටිවෙධො සම්පටිවෙධො. තස්ස පටිපක්ඛො අසම්පටිවෙධො. කත්ථ පන සො සම්පටිවෙධස්ස පටිපක්ඛොති ආහ – “සබ්බ…පෙ… ලක්ඛණා”ති. යස්මා පන අසුභෙ සුභන්තිආදිවිපල්ලාසෙ සති තත්ථ සම්මොහො උපරූපරි ජායතියෙව න හායති, තස්මා “තස්සා විපල්ලාසා පදට්ඨාන”න්ති වුත්තං.

පියරූපං සාතරූපන්ති පියායිතබ්බජාතියං ඉට්ඨජාතියඤ්ච පදට්ඨානං. “යං ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං එත්ථෙසා තණ්හා උප්පජ්ජමානා උප්පජ්ජතී”ති (දී· නි· 2.400; ම· නි· 1.133; විභ· 203) හි වුත්තං. අදින්නාදානන්ති අදින්නාදානචෙතනා. සා හි එකවාරං උප්පන්නාපි අනාදීනවදස්සිතාය ලොභස්ස උප්පත්තිකාරණං හොතීති තස්ස පදට්ඨානං වුත්තං. දොසස්ස පාණාතිපාතො පදට්ඨානං, මොහස්ස මිච්ඡාපටිපදා පදට්ඨානන්ති එත්ථාපි ඉමිනාව නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. වණ්ණසණ්ඨානබ්යඤ්ජනග්ගහණලක්ඛණාති නිමිත්තානුබ්යඤ්ජනග්ගහණලක්ඛණා. සුඛසඤ්ඤාය ඵස්සස්ස උපගමනලක්ඛණතා ඵස්සපච්චයතාව වුත්තා. “ඵුට්ඨො සඤ්ජානාතී”ති (සං· නි· 4.93) හි වුත්තං . අස්සාදොති තණ්හා. සඞ්ඛතලක්ඛණානි උප්පාදවයඤ්ඤථත්තානි. යෙභුය්යෙන නිච්චග්ගහණං විඤ්ඤාණාධීනන්ති නිච්චසඤ්ඤාය විඤ්ඤාණපදට්ඨානතා වුත්තා. තථා හි සො භික්ඛු තංයෙව විඤ්ඤාණං සන්ධාවති සංසරතීති විඤ්ඤාණවිසයමෙව අත්තනො නිච්චග්ගාහං පවෙදෙසි. පඤ්චන්නං ඛන්ධානං යදි අනිච්චතා දුක්ඛතා ච සුදිට්ඨා, අත්තසඤ්ඤා සුඛසඤ්ඤා අනවකාසාති ආහ – “අනිච්චසඤ්ඤාදුක්ඛසඤ්ඤාඅසමනුපස්සනලක්ඛණා අත්තසඤ්ඤා”ති. “යදනිච්චං තං දුක්ඛං, යං දුක්ඛං තදනත්තා”ති (සං· නි· 3.15) හි වුත්තං.

යෙභුය්යෙන අත්තාභිනිවෙසො අරූපධම්මෙසූති ආහ – “තස්සා නාමකායො පදට්ඨාන”න්ති. සබ්බං නෙය්යන්ති චත්තාරි සච්චානි චතුසච්චවිනිමුත්තස්ස ඤෙය්යස්ස අභාවතො. චිත්තවික්ඛෙපපටිසංහරණං උද්ධච්චවික්ඛම්භනං. අසුභාති අසුභානුපස්සනා, පටිභාගනිමිත්තභූතා අසුභා එව වා, තණ්හාපටිපක්ඛත්තා සමථස්ස අසුභා පදට්ඨානන්ති වුත්තං. අභිජ්ඣාය තනුකරණතො අදින්නාදානාවෙරමණී අලොභස්ස පදට්ඨානන්ති වුත්තා. තථා බ්යාපාදස්ස තනුකරණතො පාණාතිපාතාවෙරමණී අදොසස්ස පදට්ඨානන්ති වුත්තා. වත්ථුඅවිප්පටිපත්ති විසයසභාවපටිවෙධො, සම්මාපටිපත්ති සීලසමාධිසම්පදානං නිබ්බිදාඤාණෙන අනභිරතිඤාණමෙව වා තථා පවත්තං. සබ්බාපි වෙදනා දුක්ඛදුක්ඛතාදිභාවතො දුක්ඛන්ති කත්වා වුත්තං – “දුක්ඛසඤ්ඤාය වෙදනා පදට්ඨාන”න්ති. ධම්මසඤ්ඤාති ධම්මමත්තන්ති සඤ්ඤා.

සත්තානං කායෙ අවීතරාගතා පඤ්චන්නං අජ්ඣත්තිකායතනානං වසෙන හොතීති ආහ – “පඤ්චින්ද්රියානි රූපීනි රූපරාගස්ස පදට්ඨාන”න්ති. කායො හි ඉධ රූපන්ති අධිප්පෙතො. විසෙසතො ඣානනිස්සයභූතෙ මනායතනෙ ච නිකන්ති හොතීති ආහ – “ඡට්ඨායතනං භවරාගස්ස පදට්ඨාන”න්ති. එදිසං මා රූපං නිබ්බත්තතු, මා එදිසී වෙදනාති එවං පවත්තා රූපාදිඅභිනන්දනා නිබ්බත්තභවානුපස්සිතා. ඤාණදස්සනස්සාති කම්මස්සකතඤ්ඤාණදස්සනස්ස. යොනිසොමනසිකාරවතො හි පුබ්බෙනිවාසානුස්සති කම්මස්සකතඤ්ඤාණස්ස කාරණං හොති, න අයොනිසො උම්මුජ්ජන්තස්ස. ඉමස්ස ච අත්ථස්ස විභාවනත්ථං මහානාරදකස්සපජාතකං (ජා· 2.22.1153 ආදයො), බ්රහ්මජාලෙ (දී· නි· 1.38 ආදයො) එකච්චසස්සතවාදො ච උදාහරිතබ්බො. “ඔකප්පනලක්ඛණා”තිආදිනා සද්ධාපසාදානං විසෙසං දස්සෙති. සො පන සද්ධායයෙව අවත්ථාවිසෙසො දට්ඨබ්බො. තත්ථ ඔකප්පනං සද්දහනවසෙන ආරම්මණස්ස ඔගාහණං නිච්ඡයො. අනාවිලතා අස්සද්ධියාපගමෙන චිත්තස්ස අකාලුස්සියතා. අභිපත්ථියනා සද්දහනමෙව. අවෙච්චපසාදො පඤ්ඤාසහිතො ආයතනගතො අභිප්පසාදො. අපිලාපනං අසම්මොසො නිමුජ්ජිත්වා විය ආරම්මණස්ස ඔගාහණං වා, එත්ථ ච සද්ධාදීනං පසාදසද්ධාසම්මප්පධානසතිපට්ඨානඣානඞ්ගානි යථාක්කමං පදට්ඨානන්ති වදන්තෙන අවත්ථාවිසෙසවසෙන පදට්ඨානභාවො වුත්තොති දට්ඨබ්බං. සතිසමාධීනං වා කායාදයො සතිපට්ඨානාති. විතක්කාදයො ච ඣානානීති පදට්ඨානභාවෙන වුත්තා.