චතුත්ථගාථාවණ්ණනා
මෙසේ උපචාරයේ සිට අර්පණා කෙළවර දක්වා කෙටියෙන් මෛත්‍රී භාවනාව දක්වා දැන් විස්තර වශයෙන් ද එය දැක්වීමට “යෙ කෙචි” යනාදී ගාථා දෙක වදාළහ. නැතහොත් යම් හෙයකින් මහත් අරමුණුවල පුරුදු කළ සිත ආරම්භයේදීම එක් අරමුණක නොපිහිටයිද විවිධ අරමුණු අනුව ගොස් ක්‍රමයෙන් එක් අරමුණක පිහිටයිද එහෙයින් ඒ සිතට තස ථාවර ආදී දුක (දෙකේ කොටස) හා තික (තුන් කොටස) වශයෙන් ප්‍රභේද ගත අරමුණු අනුව ගොස් එක් අරමුණක පිහිටනු සඳහා ද “යෙ කෙචි” යන ගාථා දෙක වදාළහ. නැතහොත් යම් හෙයකින් යමෙකුට යම් අරමුණක් ප්‍රකට වේ ද ඔහුගේ සිත එහි පහසුවෙන් පිහිටයි ද එහෙයින් ඒ භික්ෂූන් අතුරෙන් යමෙකුට යමක් ප්‍රකට අරමුණක් වේ ද ඔහුගේ සිත එහි පිහිටුවනු කැමැත්තේ තස ථාවර ආදී දුක තික වශයෙන් ප්‍රභේද ගත වූ අරමුණු දැක්වීමට “යෙ කෙචි” යන මේ ගාථා දෙක වදාළහ.
මෙහි වනාහී තසථාවර දුකය, දිට්ඨ අදිට්ඨ දුකය, දූර සන්තික දුකය, භූත සම්භවෙයි දුකය වශයෙන් දුක (දෙකේ කොටස්) හතරක් ද දීඝාදි පද හයෙන් මජ්ඣිම පදය තික තුනක ද අණුක පදය තික දෙකක ද අර්ථවත් වන බැවින් දිඝ රස්ස මජ්ඣිම තිකය, මහන්ත අණුක මජ්ඣිම තිකය, ථූල අණුක මජ්ඣිම තිකය යයි තික (තුන් කොටස්) තුනක් ද විස්තර කෙරේ. එහි “යෙ කෙචි” යනු නිරවශේෂ වචනයකි; පාණා එව භූතා = පාණභූතා; (ප්‍රාණයෝම භූත වූයේනුයි - ප්‍රාණභූත වේ). නැතහොත් ආශ්වාස කෙරේනුයි - පාණ වේ. මෙයින් ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස ප්‍රතිබද්ධ ස්කන්ධ පහෙන් යුත් සත්ත්වයන් ගනී. වෙත්නුයි - භූතා වේ. මෙයින් ස්කන්ධ එකකින් හා ස්කන්ධ හතරකින් යුත් සත්ත්වයන් ගනී. “අත්‍ථි” යනු වෙති. විද්‍යාමාන වෙති;
මෙසේ “යෙ කෙචි පාණ භූතත්‍ථි” යන මේ වචනයෙන් දුක තිකයන්ගෙන් සංග්‍රහ කළ යුතු සියලු සත්ත්වයන් එක්කොට දක්වා දැන් ඒ සියල්ලෝම “තසාවාථාවරාවා අනවසෙසා” යන මේ දෙකේ කොටසින් සංග්‍රහ කොට දක්වයි.
එහි බියට පත්වේනුයි. “තසා” වේ. තණ්හාව සහිත, භය සහිත සත්ත්වයන්ට මෙය නාමයකි. සිටිත්නුයි - “ථාවර” වේ. ප්‍රහීණ කළ මහා භය ඇති රහතන් වහන්සේට මෙය නාමයකි. ඔවුන්ගේ ඉතිරියක් නැත්තේනුයි - අනවසෙසා වේ. සියල්ලෝම යයි කියන ලද්දේ වේ. දෙවන ගාථාවේ අග යමක් කියන ලද්දේ ද එය සියලු දුක තිකයන්ට සම්බන්ධ කළ යුතුයි. “යෙකෙචි පාණභූතත්‍ථි තසාවා ථාවරා අනවසෙසා ඉමෙපි සබ්බෙ සත්තා භවන්තු සුඛිතත්තා” ආදී වශයෙනි. මෙසේ “භූතා වා සම්භවෙසී වා ඉමෙපි සබ්බෙ සත්තා භවන්තු සුඛිතත්තා” දක්වා සම්බන්ධ වේ.
දැන් දීඝ රස්ස මජ්ඣිම ආදී තික තුන පැහැදිලි කිරීමේදී “දීඝා වා” යනාදී පද හය අතුරෙන් “දීඝ” යනු දීර්‍ඝ ශරීර ඇති නාග, මත්ස්‍ය, තලගොයි ආදීහුය. මහා සමුද්‍රයෙහි නාගයගේ ශරීරයන් නොයෙක් බඹ සිය ගණන් පමණ වේ. මත්ස්‍ය, තලගොයි ආදීන්ගේ ශරීරයන් නොයෙක් යොදුන් පමණ වේ. “මහන්තා” යනු මහත් ශරීර ඇති ආත්ම භාවයෝය. ජලයෙහි මත්ස්‍යදීහුය. ගොඩබිම ඇත්තු ආදීහුය. අමනුෂ්‍යයන් අතර දානවාදීහුය. “ශරීර ඇත්තන් අතර රාහු අග්‍රය” යි කියන ලද්දේමය. ඔහුගේ ශරීරය වනාහී උසින් යොදුන් හාර දහස් අටසීයකි. අත් යොදුන් එක් දහස් දෙසීයක් පමණ වේ. දෙබැම අතර යොදුන් පණහකි. ඇඟිලි අතර ද එපමණ වේ. අත් තල යොදුන් දෙසීයකි. “මජ්ඣිමා” යනු අශ්ව, ගව, මී හරක්, ඌරු ආදින්ගේ ආත්ම භාවයෝය. “රස්සක” යනු ඒ ඒ ජාතීන්හි දීඝ, මජ්ඣිම සත්ත්වයන්ට වඩා ප්‍රමාණයෙන් කුඩා වාමන ආදී සත්ත්වයෝය. “අණුක” යනු මසැසට ගොදුරු නොවන දිවැසට ගොදුරුවන ජලය ආදියෙහි හටගත් සියුම් ආත්මභාව ඇති සත්ත්වයෝය. නැතහොත් උකුණන් ආදී සත්ත්වයෝය. තවද ඒ ඒ ජාතීන්හි මහන්ත මධ්‍යම සත්ත්වයන්ට හා ථූල මධ්‍යම සත්ත්වයන්ට වඩා ප්‍රමාණයෙන් කුඩා යම් සත්ත්ව කෙනෙක් වෙත් නම් එම සත්ත්වයෝ “අණුක” යයි දත යුතුය. “ථූලා” යනු රවුම් ආත්මභාව ඇති සත්ත්වයෝය. මාළු, ඉදිබු, සිප්පි, බෙල්ලෝ ආදී සත්ත්වයෝ ය.
පඤ්චමගාථාවණ්ණනා
මෙසේ තික තුනෙන් අනවශේෂයෙන් සත්ත්වයන් දක්වා දැන් “දිට්ඨා වා යෙව” “අද්දිට්ඨා” යනාදියෙන් දුක තුනකින් ද ඔවුන් සංග්‍රහ කොට දක්වයි.
එහි “දිට්ඨ” යනු තමාගේ ඇසට අරමුණු වීම් වශයෙන් දුටු විරූ සත්ත්වයෝය. “අද්දිට්ඨා” යනු යමෙක් මුහුදෙන්, පර්වතයෙන්, සක්වළින් එහා ආදී තන්හි සිටිත්ද ඒ සත්ත්වයෝය. “යෙච දුරෙ වසන්ති අවිදුරෙ” යන මේ දෙකේ කොටසින් තම ආත්ම භාවයට දුරින් ද නුදුරින් ද වසන සත්ත්වයන් දක්වයි. ඔවුන් පා නැති, දෙපා ආදී වශයෙන් දත යුතුය. එසේම තමාගේ ශරීරයේ වසන සත්ත්වයෝ “අවිදුරෙ” වේ. ශරීරයෙන් පිටත වසන සත්ත්වයෝ “දුරෙ” වේ. එසේම සීමාව ඇතුළත වසන සත්ත්වයෝ “අවිදුරෙ” වේ. සීමාවෙන් පිටත වසන සත්ත්වයෝ “දුරෙ” වේ. තමාගේ විහාරයෙහි, ගමෙහි, ජනපදයෙහි දිවයිනෙහි, සක්වළෙහි වසන්නෝ “අවිදුරෙ” වේ. පර සක්වළ වසන්නෝ දුර වසතියි කියනු ලැබේ.
“භූතා” යනු හටගත්, උපන්, සත්ත්වයෝය. යමෙක් “භූත” වූවාහු ද ඔවුහු නැවත නොවන්නාහ’යි නිගමනය කෙරෙති. ඒ ක්‍ෂීණාශ්‍රව රහතන් වහන්සේලාට නාමයකි. නැවත භවයක් සොයත්නුයි. සම්භවෙසී වේ. ප්‍රහීණ නොකළ භව සංයෝජන ඇති හෙයින් නැවත භවයක් සොයන සේඛ පුථුජ්ජනයන්ට මෙය නමකි. නැතහොත් සතර යෝනීන් අතුරෙන් අණ්ඩජ, ජලාබුජ සත්ත්වයෝ අණ්ඩ කෝෂය (බිත්තරය) හෝ වස්ති කෝෂය (වැදෑමහ) යම්තාක් නොබිඳිත් ද ඒ තාක් “සම්භවෙසී” වේ. අණ්ඩ කෝෂය හෝ වස්ති කෝෂය බිඳ පිටතට නික්මෙන්නෝ “භූතා” නම් වෙති. සංසේදජ හා ඕපපාතික සත්ත්වයෝ පළමු චිත්තක්ෂණයෙහි “සම්භවෙසී” නම් වේ. දෙවෙනි චිත්තක්ෂණයේ පටන් “භූතා” නම් වේ. නැතහොත් යම් ඉරියව්වකින් උපදිත් ද එයින් වෙනත් ඉරියව්වකට යම්තාක් නොපැමිණෙත් ද ඒ තාක් “සම්භවෙසී” වේ. එයින් පසුව “භූතා” වේ.
ඡට්ඨගාථාවණ්ණනා
මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ “සුඛිනො වා” ආදී ගාථා දෙක හමාරෙන් නොයෙක් ආකාරයෙන් ඒ භික්ෂූන්ට හිත සුවයට පැමිණීම ප්‍රාර්ථනා කිරීම් වශයෙන් සත්ත්වයන් කෙරෙහි මෛත්‍රිය වැඩීම දක්වා දැන් අහිත, දුක නොපැමිණීම ප්‍රාර්ථනා කිරීම් වශයෙන් ද එය දක්වන්නාහු. “න පරො පරං නිකුබ්බෙථ” යයි වදාළහ. මේ පැරණි පාඨයයි. දැන් වනාහී “පරංහි” යයි ද ශබ්ද කරති. එය ශෝභන නොවේ.
එහි “පරො” යනු අන්‍ය ජනයාය. (කර්‍තෘ) “පරං” යනු අන්‍ය ජනයාය (කර්‍ම) “න නිකුබ්බෙථ” යනු වංචා නොකරන්නේය. “නාතිමඤ්ඤෙථ” යනු තමා ඉක්මවා නොසිතන්නේය. “කත්‍ථචි” යනු කිසියම් අවකාශයෙක්හි; ගමේ හෝ කුඹුරේ හෝ ඥාතීන් මැද හෝ සමූහය මැද හෝ ආදී වශයෙනි. “නං” යනු ඔහුය. “කඤ්චි” යනු යම්කිසි ක්‍ෂත්‍රියයෙක් හෝ බ්‍රාහ්මණයෙක් හෝ ගිහියෙක් හෝ පැවිද්දෙක් හෝ සැපවත් කෙනෙක් හෝ දුකට පත් කෙනෙක් හෝ ආදී වශයෙනි. “ඛ්‍යාරොසනා පටිඝසඤ්ඤ” යනු කයින් හා වචනයෙන් කෙරෙන වෙනස්කම්වලින් හෙවත් ඛ්‍යාරෝසනයෙන් ද මනසින් කෙරෙන වෙනස් කමින් හෙවත් පටිඝසංඥාවෙන්ද; යම්සේ “සම්මදඤ්ඤාය විමුත්තා”යි කිවයුතු තන්හි “සම්මදඤ්ඤා විමුත්තා”යයි ද “අනුපුබ්බසික්ඛාය අනුපුබ්බකිරියාය අනුපුබ්බපටිදාය” යයි කිවයුතු තන්හි “අනුපුබ්බසික්ඛා අනුපුබ්බකිරියා අනුපුබ්බපටිදා” යයි ද කියනු ලැබේ ද එසේම “ඛ්‍යාරොසනාය පටිඝසඤ්ඤා” යයි කිව යුතු තන්හි “ඛ්‍යාරොසනා පටිඝසඤ්ඤා” යයි කියනු ලැබේ. “නාඤ්ඤමඤ්ඤස්ස දුක්ඛමිචෙඡය්‍ය” යනු ඔවුනොවුන්ට දුකක් කැමති නොවන්නේ ය. කුමක් කියන ලද්දේ වේද? හුදෙක් සුව ඇත්තෝ හෝ භය නැත්තෝ හෝ වෙත්වායි ආදී වශයෙන් සිහි කිරීම් පමණකින්ම මෛත්‍රිය වැඩුවා නොවන්නේ ය. කුමක් කළ යුත්තේද? අහෝ ඒකාන්තයෙන් යම් අන්‍ය පුද්ගලයෙක් යම්කිසි අන්‍ය පුද්ගලයෙකු වංචා කිරීම් ආදී කපටිකම්වලින් නොරවටත්වා, ජාති ආදී නව විධ මාන වස්තූන්ගෙන් කිසියම් ප්‍රදේශයක කිසියම් අන්‍ය පුද්ගලයෙකු ඉක්මවා නොසිතත්වා, ඛ්‍යාරොසනයෙන් හෝ පටිඝ සංඥාවෙන් හෝ ඔවුනොවුන්ට දුකක් කැමති නොවෙත්වා යි මෙසේ ද සිහි කරන්නේ (මෛත්‍රිය) වඩන්නේය යනුවෙනි.