ධාතුවාරස්ස පුච්ඡාවාරෙ තාව කති අනුසයා අනුසෙන්තීති කති අනුසයා සන්තානං අනුගතා හුත්වා සයන්ති. කති අනුසයා නානුසෙන්තීති කති අනුසයා සන්තානං න අනුගතා හුත්වා සයන්ති. කති අනුසයා භඞ්ගාති කති අනුසයා අනුසෙන්ති නානුසෙන්තීති එවං විභජිතබ්බාති අත්ථො. සෙසමෙත්ථ යං වත්තබ්බං සියා, තං හෙට්ඨා පාළිවවත්ථානෙ වුත්තමෙව.

නිද්දෙසවාරෙ පනස්ස කස්සචි සත්ත අනුසයා අනුසෙන්තීති පුථුජ්ජනවසෙන වුත්තං. කස්සචි පඤ්චාති සොතාපන්නසකදාගාමිවසෙන වුත්තං. තෙසඤ්හි දිට්ඨානුසයො ච විචිකිච්ඡානුසයො ච පහීනාති පඤ්චෙව අනුසෙන්ති. තත්ථ යථා අනුසයවාරෙ “අනුසෙන්තී”ති පදස්ස උප්පජ්ජන්තීති අත්ථො ගහිතො, එවමිධ න ගහෙතබ්බො. කස්මා? තස්මිං ඛණෙ අනුප්පජ්ජනතො. කාමධාතුං උපපජ්ජන්තස්ස හි විපාකචිත්තඤ්චෙව කම්මසමුට්ඨානරූපඤ්ච උප්පජ්ජති, අකුසලචිත්තං නත්ථි. අනුසයා ච අකුසලචිත්තක්ඛණෙ උප්පජ්ජන්ති, න විපාකචිත්තක්ඛණෙති තස්මිං ඛණෙ අනුප්පජ්ජනතො තථා අත්ථො න ගහෙතබ්බො. කථං පන ගහෙතබ්බොති? යථා ලබ්භති තථා ගහෙතබ්බො. කථඤ්ච ලබ්භති? අප්පහීනට්ඨෙන. යථා හි රාගදොසමොහානං අප්පහීනත්තා. කුසලාබ්යාකතචිත්තසමඞ්ගී පුග්ගලො “සරාගො සදොසො සමොහො”ති වුච්චති, එවං මග්ගභාවනාය අප්පහීනත්තා පටිසන්ධික්ඛණෙපි තස්ස තස්ස පුග්ගලස්ස තෙ තෙ අනුසයා අනුසෙන්තීති වුච්චන්ති. න කෙවලඤ්ච වුච්චන්ති, අප්පහීනත්තා පන තෙ අනුසෙන්තියෙව නාමාති වෙදිතබ්බා.

අනුසයා භඞ්ගා නත්ථීති යස්ස හි යො අනුසෙති, සො අනුසෙතියෙව; යො නානුසෙති, සො නානුසෙතියෙව. අයං අනුසෙති ච නානුසෙති ච, අයං සියා අනුසෙති සියා නානුසෙතීති, එවං විභජිතබ්බො අනුසයො නාම නත්ථි. රූපධාතුං උපපජ්ජන්තස්ස කස්සචි තයොති අනාගාමිවසෙන වුත්තං. තස්ස හි කාමරාගපටිඝදිට්ඨිවිචිකිච්ඡානුසයා චත්තාරොපි අනවසෙසතො පහීනා. ඉතරෙ තයොව අප්පහීනා. තෙන වුත්තං – “කස්සචි තයො අනුසයා අනුසෙන්තී”ති.

න කාමධාතුන්ති කාමධාතුයා පටිසිද්ධත්තා සෙසා ද්වෙ ධාතුයො උපපජ්ජන්තස්සාති අත්ථො. සත්තෙ වාති යස්මා අරියසාවකස්ස රූපධාතුයා චුතස්ස කාමධාතුයං උපපත්ති නාම නත්ථි, පුථුජ්ජනස්සෙව හොති, තස්මා සත්තෙවාති නියමෙත්වා වුත්තං. “අරූපධාතුයා චුතස්ස කාමධාතුං උපපජ්ජන්තස්ස සත්තෙවා”ති එත්ථාපි එසෙව නයො. රූපධාතුයා උපපත්ති නත්ථීති කස්මා නත්ථි? උපපත්තිනිප්ඵාදකස්ස රූපාවචරජ්ඣානස්ස අභාවා. සො හි සබ්බසො රූපසඤ්ඤානං සමතික්කමා තං ධාතුං උපපන්නොති නාස්ස තත්ථ රූපාවචරජ්ඣානං අත්ථි. තදභාවා රූපධාතුයං උපපත්ති නත්ථීති වෙදිතබ්බා. අරූපධාතුයා චුතස්ස න කාමධාතුන්ති එත්ථ අරූපධාතුයෙව අධිප්පෙතා. ඉමිනා නයෙන සබ්බවිස්සජ්ජනෙසු අත්ථො වෙදිතබ්බොති.

ඉදානි තෙසඤ්ඤෙව මූලයමකෙ දෙසිතානං කුසලාදිධම්මානං ලබ්භමානවසෙන එකදෙසමෙව සඞ්ගණ්හිත්වා අනුසයයමකානන්තරං දෙසිතස්ස චිත්තයමකස්ස අත්ථවණ්ණනා හොති. තත්ථ පාළිවවත්ථානං තාව වෙදිතබ්බං. ඉමස්මිඤ්හි චිත්තයමකෙ මාතිකාඨපනං, ඨපිතමාතිකාය විස්සජ්ජනන්ති ද්වෙ වාරා හොන්ති. තත්ථ මාතිකාඨපනෙ පුග්ගලවාරො, ධම්මවාරො, පුග්ගලධම්මවාරොති ආදිතොව තයො සුද්ධිකමහාවාරා හොන්ති.

තත්ථ “යස්ස චිත්තං උප්පජ්ජති, න නිරුජ්ඣතී”ති එවං පුග්ගලවසෙන චිත්තස්ස උප්පජ්ජනනිරුජ්ඣනාදිභෙදං දීපෙන්තො ගතො පුග්ගලවාරො නාම. “යං චිත්තං උප්පජ්ජති, න නිරුජ්ඣතී”ති එවං ධම්මවසෙනෙව චිත්තස්ස උප්පජ්ජනනිරුජ්ඣනාදිභෙදං දීපෙන්තො ගතො ධම්මවාරො නාම. “යස්ස යං චිත්තං උප්පජ්ජති, න නිරුජ්ඣතී”ති එවං උභයවසෙන චිත්තස්ස උප්පජ්ජනනිරුජ්ඣනාදිභෙදං දීපෙන්තො ගතො පුග්ගලධම්මවාරො නාම. තතො “යස්ස සරාගං චිත්ත”න්ති සොළසන්නං පදානං වසෙන අපරෙ සරාගාදිපදවිසෙසිතා සොළස පුග්ගලවාරා, සොළස ධම්මවාරා, සොළස පුග්ගලධම්මවාරාති අට්ඨචත්තාලීසං මිස්සකවාරා හොන්ති. තෙ සරාගාදිපදමත්තං දස්සෙත්වා සඞ්ඛිත්තා. තතො “යස්ස කුසලං චිත්ත”න්තිආදිනා නයෙන ඡසට්ඨිද්විසතසඞ්ඛානං අභිධම්මමාතිකාපදානං වසෙන අපරෙ කුසලාදිපදවිසෙසිතා ඡසට්ඨිද්විසතපුග්ගලවාරා, ඡසට්ඨිද්විසතධම්මවාරා ඡසට්ඨිද්විසතපුග්ගලධම්මවාරාති අට්ඨනවුතිසත්තසතා මිස්සකවාරා හොන්ති. තෙපි කුසලාදිපදමත්තං දස්සෙත්වා සඞ්ඛිත්තායෙව. යානිපෙත්ථ සනිදස්සනාදීනි පදානි චිත්තෙන සද්ධිං න යුජ්ජන්ති, තානි මොඝපුච්ඡාවසෙන ඨපිතානි.