අභිධම්මභාජනීයෙ යථා හෙට්ඨා විපස්සකානං උපකාරත්ථාය “චක්ඛායතනං රූපායතන”න්ති යුගලතො ආයතනානි වුත්තානි, තථා අවත්වා අජ්ඣත්තිකබාහිරානං සබ්බාකාරතො සභාවදස්සනත්ථං “චක්ඛායතනං සොතායතන”න්ති එවං අජ්ඣත්තිකබාහිරවවත්ථානනයෙන වුත්තානි.

තෙසං නිද්දෙසවාරෙ තත්ථ කතමං චක්ඛායතනන්තිආදීනි හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බානි.

යං පනෙතං ධම්මායතනනිද්දෙසෙ “තත්ථ කතමා අසඞ්ඛතා ධාතු? රාගක්ඛයො දොසක්ඛයො මොහක්ඛයො”ති වුත්තං, තත්රායමත්ථො – අසඞ්ඛතා ධාතූති අසඞ්ඛතසභාවං නිබ්බානං. යස්මා පනෙතං ආගම්ම රාගාදයො ඛීයන්ති, තස්මා රාගක්ඛයො දොසක්ඛයො මොහක්ඛයොති වුත්තං. අයමෙත්ථ ආචරියානං සමානත්ථකථා.

විතණ්ඩවාදී පනාහ – ‘පාටියෙක්කං නිබ්බානං නාම නත්ථි, කිලෙසක්ඛයොව නිබ්බාන’න්ති. ‘සුත්තං ආහරා’ති ච වුත්තෙ “නිබ්බානං නිබ්බානන්ති ඛො, ආවුසො සාරිපුත්ත, වුච්චති; කතමං නු ඛො, ආවුසො, නිබ්බානන්ති? යො ඛො, ආවුසො, රාගක්ඛයො දොසක්ඛයො මොහක්ඛයො – ඉදං වුච්චති නිබ්බාන”න්ති එතං ජම්බුඛාදකසුත්තං ආහරිත්වා ‘ඉමිනා සුත්තෙන වෙදිතබ්බං පාටියෙක්කං නිබ්බානං නාම නත්ථි, කිලෙසක්ඛයොව නිබ්බාන’න්ති ආහ. සො වත්තබ්බො – ‘කිං පන යථා චෙතං සුත්තං තථා අත්ථො’ති? අද්ධා වක්ඛති – ‘ආම , නත්ථි සුත්තතො මුඤ්චිත්වා අත්ථො’ති. තතො වත්තබ්බො – ‘ඉදං තාව තෙ සුත්තං ආභතං; අනන්තරසුත්තං ආහරා’ති. අනන්තරසුත්තං නාම – “අරහත්තං අරහත්තන්ති, ආවුසො සාරිපුත්ත, වුච්චති; කතමං නු ඛො, ආවුසො, අරහත්තන්ති? යො ඛො, ආවුසො, රාගක්ඛයො දොසක්ඛයො මොහක්ඛයො – ඉදං වුච්චති අරහත්ත”න්ති (සං· නි· 4.315) ඉදං තස්සෙවානන්තරං ආභතසුත්තං.

ඉමස්මිං පන නං ආභතෙ ආහංසු – ‘නිබ්බානං නාම ධම්මායතනපරියාපන්නො ධම්මො, අරහත්තං චත්තාරො ඛන්ධා. නිබ්බානං සච්ඡිකත්වා විහරන්තො ධම්මසෙනාපති නිබ්බානං පුච්ඡිතොපි අරහත්තං පුච්ඡිතොපි කිලෙසක්ඛයමෙව ආහ. කිං පන නිබ්බානඤ්ච අරහත්තඤ්ච එකං උදාහු නාන’න්ති? ‘එකං වා හොතු නානං වා. කො එත්ථ තයා අතිබහුං චුණ්ණීකරණං කරොන්තෙන අත්ථො’? ‘න ත්වං එකං නානං ජානාසීති. නනු ඤාතෙ සාධු හොතී’ති එවං පුනප්පුනං පුච්ඡිතො වඤ්චෙතුං අසක්කොන්තො ආහ – ‘රාගාදීනං ඛීණන්තෙ උප්පන්නත්තා අරහත්තං රාගක්ඛයො දොසක්ඛයො මොහක්ඛයො’ති වුච්චතීති. තතො නං ආහංසු – ‘මහාකම්මං තෙ කතං. ලඤ්ජං දත්වාපි තං වදාපෙන්තො එතදෙව වදාපෙය්ය. යථෙව ච තෙ එතං විභජිත්වා කථිතං, එවං ඉදම්පි සල්ලක්ඛෙහි – නිබ්බානඤ්හි ආගම්ම රාගාදයො ඛීණාති නිබ්බානං රාගක්ඛයො දොසක්ඛයො මොහක්ඛයොති වුත්තං. තීණිපි හි එතානි නිබ්බානස්සෙව අධිවචනානී’ති.

සචෙ එවං වුත්තෙ සඤ්ඤත්තිං ගච්ඡති ඉච්චෙතං කුසලං; නො චෙ, බහුනිබ්බානතාය කාරෙතබ්බො. කථං? එවං තාව පුච්ඡිතබ්බො – ‘රාගක්ඛයො නාම රාගස්සෙව ඛයො උදාහු දොසමොහානම්පි? දොසක්ඛයො නාම දොසස්සෙව ඛයො උදාහු රාගමොහානම්පි? මොහක්ඛයො නාම මොහස්සෙව ඛයො උදාහු රාගදොසානම්පී’ති? අද්ධා වක්ඛති – ‘රාගක්ඛයො නාම රාගස්සෙව ඛයො, දොසක්ඛයො නාම දොසස්සෙව ඛයො, මොහක්ඛයො නාම මොහස්සෙව ඛයො’ති.

තතො වත්තබ්බො – ‘තව වාදෙ රාගක්ඛයො එකං නිබ්බානං හොති, දොසක්ඛයො එකං, මොහක්ඛයො එකං; තිණ්ණං අකුසලමූලානං ඛයෙ තීණි නිබ්බානානි හොන්ති, චතුන්නං උපාදානානං ඛයෙ චත්තාරි, පඤ්චන්නං නීවරණානං ඛයෙ පඤ්ච, ඡන්නං තණ්හාකායානං ඛයෙ ඡ, සත්තන්නං අනුසයානං ඛයෙ සත්ත, අට්ඨන්නං මිච්ඡත්තානං ඛයෙ අට්ඨ, නවන්නං තණ්හාමූලකධම්මානං ඛයෙ නව, දසන්නං සංයොජනානං ඛයෙ දස, දියඩ්ඪකිලෙසසහස්සස්ස ඛයෙ පාටියෙක්කං පාටියෙක්කං නිබ්බානන්ති බහූනි නිබ්බානානි හොන්ති. නත්ථි පන තෙ නිබ්බානානං පමාණන්ති. එවං පන අග්ගහෙත්වා නිබ්බානං ආගම්ම රාගාදයො ඛීණාති එකමෙව නිබ්බානං රාගක්ඛයො දොසක්ඛයො මොහක්ඛයොති වුච්චති. තීණිපි හෙතානි නිබ්බානස්සෙව අධිවචනානීති ගණ්හ’.

සචෙ පන එවං වුත්තෙපි න සල්ලක්ඛෙති, ඔළාරිකතාය කාරෙතබ්බො. කථං? ‘අන්ධබාලා හි අච්ඡදීපිමිගමක්කටාදයොපි කිලෙසපරියුට්ඨිතා වත්ථුං පටිසෙවන්ති. අථ නෙසං පටිසෙවනපරියන්තෙ කිලෙසො වූපසම්මති. තව වාදෙ අච්ඡදීපිමිගමක්කටාදයො නිබ්බානප්පත්තා නාම හොන්ති. ඔළාරිකං වත තෙ නිබ්බානං ථූලං, කණ්ණෙහි පිළන්ධිතුං න සක්කාති. එවං පන අග්ගහෙත්වා නිබ්බානං ආගම්ම රාගාදයො ඛීණාති එකමෙව නිබ්බානං රාගක්ඛයො දොසක්ඛයො මොහක්ඛයොති වුච්චති. තීණිපි හෙතානි නිබ්බානස්සෙව අධිවචනානීති ගණ්හ’.

සචෙ පන එවං වුත්තෙපි න සල්ලක්ඛෙති, ගොත්රභුනාපි කාරෙතබ්බො. කථං? එවං තාව පුච්ඡිතබ්බො – ‘ත්වං ගොත්රභු නාම අත්ථීති වදෙසී’ති? ‘ආම වදාමී’ති. ‘ගොත්රභුක්ඛණෙ කිලෙසා ඛීණා, ඛීයන්ති, ඛීයිස්සන්තී’ති? න ඛීණා, න ඛීයන්ති; අපිච ඛො ඛීයිස්සන්තීති. ‘ගොත්රභු පන කිං ආරම්මණං කරොතී’ති? ‘නිබ්බානං’. ‘තව ගොත්රභුක්ඛණෙ කිලෙසා න ඛීණා, න ඛීයන්ති; අථ ඛො ඛීයිස්සන්ති. ත්වං අඛීණෙසුයෙව කිලෙසෙසු කිලෙසක්ඛයං නිබ්බානං පඤ්ඤපෙසි, අප්පහීනෙසු අනුසයෙසු අනුසයප්පහානං නිබ්බානං පඤ්ඤපෙසි. තං තෙ න සමෙති. එවං පන අග්ගහෙත්වා නිබ්බානං ආගම්ම රාගාදයො ඛීණාති එකමෙව නිබ්බානං රාගක්ඛයො දොසක්ඛයො මොහක්ඛයොති වුච්චති. තීණිපි හෙතානි නිබ්බානස්සෙව අධිවචනානීති ගණ්හ’.