පඤ්චක්ඛන්ධා – රූපක්ඛන්ධො…පෙ… විඤ්ඤාණක්ඛන්ධොති ඉදං විභඞ්ගප්පකරණස්ස ආදිභූතෙ ඛන්ධවිභඞ්ගෙ සුත්තන්තභාජනීයං නාම. තත්ථ පඤ්චාති ගණනපරිච්ඡෙදො. තෙන න තතො හෙට්ඨා න උද්ධන්ති දස්සෙති. ඛන්ධාති පරිච්ඡින්නධම්මනිදස්සනං. තත්රායං ඛන්ධ-සද්දො සම්බහුලෙසු ඨානෙසු දිස්සති – රාසිම්හි, ගුණෙ, පණ්ණත්තියං, රුළ්හියන්ති. “සෙය්යථාපි, භික්ඛවෙ, මහාසමුද්දෙ න සුකරං උදකස්ස පමාණං ගහෙතුං – එත්තකානි උදකාළ්හකානීති වා එත්තකානි උදකාළ්හකසතානීති වා එත්තකානි උදකාළ්හකසහස්සානීති වා එත්තකානි උදකාළ්හකසතසහස්සානීති වා, අථ ඛො අසඞ්ඛ්යෙය්යො අප්පමෙය්යො මහාඋදකක්ඛන්ධොත්වෙව සඞ්ඛ්යං ගච්ඡතී”තිආදීසු (අ· නි· 4.51; 6.37) හි රාසිතො ඛන්ධො නාම. නහි පරිත්තකං උදකං උදකක්ඛන්ධොති වුච්චති, බහුකමෙව වුච්චති. තථා න පරිත්තකො රජො රජක්ඛන්ධො, න අප්පමත්තකා ගාවො ගවක්ඛන්ධො, න අප්පමත්තකං බලං බලක්ඛන්ධො, න අප්පමත්තකං පුඤ්ඤං පුඤ්ඤක්ඛන්ධොති වුච්චති. බහුකමෙව හි රජො රජක්ඛන්ධො, බහුකාව ගවාදයො ගවක්ඛන්ධො, බලක්ඛන්ධො, පුඤ්ඤක්ඛන්ධොති වුච්චන්ති. “සීලක්ඛන්ධො සමාධික්ඛන්ධො”තිආදීසු (දී· නි· 3.355) පන ගුණතො ඛන්ධො නාම. “අද්දසා ඛො භගවා මහන්තං දාරුක්ඛන්ධං ගඞ්ගාය නදියා සොතෙන වුය්හමාන”න්ති (සං· නි· 4.241). එත්ථ පණ්ණත්තිතො ඛන්ධො නාම. “යං චිත්තං මනො මානසං…පෙ… විඤ්ඤාණං විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො”තිආදීසු (ධ· ස· 63, 65) රුළ්හිතො ඛන්ධො නාම. ස්වායමිධ රාසිතො අධිප්පෙතො. අයඤ්හි ඛන්ධට්ඨො නාම පිණ්ඩට්ඨො පූගට්ඨො ඝටට්ඨො රාසට්ඨො. තස්මා ‘රාසිලක්ඛණා ඛන්ධා’ති වෙදිතබ්බා. කොට්ඨාසට්ඨොතිපි වත්තුං වට්ටති; ලොකස්මිඤ්හි ඉණං ගහෙත්වා චොදියමානා ‘ද්වීහි ඛන්ධෙහි දස්සාම, තීහි ඛන්ධෙහි දස්සාමා’ති වදන්ති. ඉති ‘කොට්ඨාසලක්ඛණා ඛන්ධා’තිපි වත්තුං වට්ටති. එවමෙත්ථ රූපක්ඛන්ධොති රූපරාසි රූපකොට්ඨාසො, වෙදනාක්ඛන්ධොති වෙදනාරාසි වෙදනාකොට්ඨාසොති ඉමිනා නයෙන සඤ්ඤාක්ඛන්ධාදීනං අත්ථො වෙදිතබ්බො.

එත්තාවතා සම්මාසම්බුද්ධො ය්වායං “චත්තාරො ච මහාභූතා චතුන්නඤ්ච මහාභූතානං උපාදායරූප”න්ති අතීතානාගතපච්චුප්පන්නාදීසු එකාදසසු ඔකාසෙසු විභත්තො ‘පඤ්චවීසති රූපකොට්ඨාසා’ති ච ‘ඡන්නවුති රූපකොට්ඨාසා’ති ච එවංපභෙදො රූපරාසි, තං සබ්බං පරිපිණ්ඩෙත්වා රූපක්ඛන්ධො නාමාති දස්සෙසි. යො පනායං “සුඛා වෙදනා, දුක්ඛා වෙදනා, අදුක්ඛමසුඛා වෙදනා”ති තෙසුයෙව එකාදසසු ඔකාසෙසු විභත්තො චතුභූමිකවෙදනාරාසි, තං සබ්බං පරිපිණ්ඩෙත්වා වෙදනාක්ඛන්ධො නාමාති දස්සෙසි. යො පනායං “චක්ඛුසම්ඵස්සජා සඤ්ඤා…පෙ… මනොසම්ඵස්සජා සඤ්ඤා”ති තෙසුයෙව එකාදසසු ඔකාසෙසු විභත්තො චතුභූමිකසඤ්ඤාරාසි , තං සබ්බං පරිපිණ්ඩෙත්වා සඤ්ඤාක්ඛන්ධො නාමාති දස්සෙසි. යො පනායං “චක්ඛුසම්ඵස්සජා චෙතනා…පෙ… මනොසම්ඵස්සජා චෙතනා”ති තෙසුයෙව එකාදසසු ඔකාසෙසු විභත්තො චතුභූමිකචෙතනාරාසි, තං සබ්බං පරිපිණ්ඩෙත්වා සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො නාමාති දස්සෙසි. යො පනායං “චක්ඛුවිඤ්ඤාණං, සොතඝානජිව්හාකායවිඤ්ඤාණං, මනොධාතු, මනොවිඤ්ඤාණධාතූ”ති තෙසුයෙව එකාදසසු ඔකාසෙසු විභත්තො චතුභූමිකචිත්තරාසි, තං සබ්බං පරිපිණ්ඩෙත්වා විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො නාමාති දස්සෙසි.

අපිචෙත්ථ සබ්බම්පි චතුසමුට්ඨානිකං රූපං රූපක්ඛන්ධො, කාමාවචරඅට්ඨකුසලචිත්තාදීහි එකූනනවුතිචිත්තෙහි සහජාතා වෙදනා වෙදනාක්ඛන්ධො, සඤ්ඤා සඤ්ඤාක්ඛන්ධො, ඵස්සාදයො ධම්මා සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො, එකූනනවුති චිත්තානි විඤ්ඤාණක්ඛන්ධොති. එවම්පි පඤ්චසු ඛන්ධෙසු ධම්මපරිච්ඡෙදො වෙදිතබ්බො.

ඉදානි තෙ රූපක්ඛන්ධාදයො විභජිත්වා දස්සෙතුං තත්ථ කතමො රූපක්ඛන්ධොතිආදිමාහ. තත්ථ තත්ථාති තෙසු පඤ්චසු ඛන්ධෙසු. කතමොති කථෙතුකම්යතාපුච්ඡා. රූපක්ඛන්ධොති පුච්ඡිතධම්මනිදස්සනං. ඉදානි තං විභජන්තො යං කිඤ්චි රූපන්තිආදිමාහ. තත්ථ යං කිඤ්චීති අනවසෙසපරියාදානං. රූපන්ති අතිප්පසඞ්ගනියමනං. එවං පදද්වයෙනාපි රූපස්ස අනවසෙසපරිග්ගහො කතො හොති.

තත්ථ කෙනට්ඨෙන රූපන්ති? රුප්පනට්ඨෙන රූපං. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා –

“කිඤ්ච , භික්ඛවෙ, රූපං වදෙථ? රුප්පතීති ඛො, භික්ඛවෙ, තස්මා රූපන්ති වුච්චති. කෙන රුප්පති? සීතෙනපි රුප්පති, උණ්හෙනපි රුප්පති, ජිඝච්ඡායපි රුප්පති, පිපාසායපි රුප්පති, ඩංසමකසවාතාතපසරිසපසම්ඵස්සෙනපි රුප්පති. රුප්පතීති ඛො, භික්ඛවෙ, තස්මා රූපන්ති වුච්චතී”ති (සං· නි· 3.79).