ඉධාපි පඤ්හාපුච්ඡකෙ යං ලබ්භති යඤ්ච න ලබ්භති, තං සබ්බං පුච්ඡිත්වා ලබ්භමානවසෙනෙව විස්සජ්ජනං වුත්තං; න කෙවලඤ්ච ඉධ, සබ්බෙසුපි පඤ්හාපුච්ඡකෙසු එසෙව නයො. ඉධ පන දසන්නං ආයතනානං රූපභාවෙන අබ්යාකතතා වෙදිතබ්බා. ද්වින්නං ආයතනානං ඛන්ධවිභඞ්ගෙ චතුන්නං ඛන්ධානං විය කුසලාදිභාවො වෙදිතබ්බො. කෙවලඤ්හි චත්තාරො ඛන්ධා සප්පච්චයාව සඞ්ඛතාව ධම්මායතනං පන “සියා අප්පච්චයං, සියා අසඞ්ඛත”න්ති ආගතං. ආරම්මණත්තිකෙසු ච අනාරම්මණං සුඛුමරූපසඞ්ඛාතං ධම්මායතනං න-වත්තබ්බකොට්ඨාසං භජති. තඤ්ච ඛො අනාරම්මණත්තා න පරිත්තාදිභාවෙන නවත්තබ්බධම්මාරම්මණත්තාති අයමෙත්ථ විසෙසො. සෙසං තාදිසමෙව. ඉධාපි හි චත්තාරො ඛන්ධා විය ද්වායතනා පඤ්චපණ්ණාස කාමාවචරධම්මෙ ආරබ්භ රජ්ජන්තස්ස දුස්සන්තස්ස මුය්හන්තස්ස සංවරන්තස්ස සම්මසන්තස්ස පච්චවෙක්ඛන්තස්ස ච පරිත්තාරම්මණාති සබ්බං ඛන්ධෙසු වුත්තසදිසමෙවාති.

ඉදානි තදනන්තරෙ ධාතුවිභඞ්ගෙ සබ්බා ධාතුයො ඡහි ඡහි ධාතූහි සඞ්ඛිපිත්වා තීහි ඡක්කෙහි සුත්තන්තභාජනීයං දස්සෙන්තො ඡ ධාතුයොතිආදිමාහ. තත්ථ ඡාති ගණනපරිච්ඡෙදො. ධාතුයොති පරිච්ඡින්නධම්මනිදස්සනං. පථවීධාතූතිආදීසු ධාත්වට්ඨො නාම සභාවට්ඨො, සභාවට්ඨො නාම සුඤ්ඤතට්ඨො, සුඤ්ඤතට්ඨො නාම නිස්සත්තට්ඨොති එවං සභාවසුඤ්ඤතනිස්සත්තට්ඨෙන පථවීයෙව ධාතු පථවීධාතු. ආපොධාතුආදීසුපි එසෙව නයො. එවමෙත්ථ පදසමාසං විදිත්වා එවමත්ථො වෙදිතබ්බො – පථවීධාතූති පතිට්ඨානධාතු. ආපොධාතූති ආබන්ධනධාතු. තෙජොධාතූති පරිපාචනධාතු. වායොධාතූති විත්ථම්භනධාතු. ආකාසධාතූති අසම්ඵුට්ඨධාතු. විඤ්ඤාණධාතූති විජානනධාතු.

පථවීධාතුද්වයන්ති පථවීධාතු ද්වෙ අයං. අයං පථවීධාතු නාම න එකා එව අජ්ඣත්තිකබාහිරභෙදෙන පන ද්වෙ ධාතුයො එවාති අත්ථො. තෙනෙවාහ – “අත්ථි අජ්ඣත්තිකා අත්ථි බාහිරා”ති. තත්ථ අජ්ඣත්තිකාති සත්තසන්තානපරියාපන්නා නියකජ්ඣත්තා. බාහිරාති සඞ්ඛාරසන්තානපරියාපන්නා අනින්ද්රියබද්ධා. අජ්ඣත්තං පච්චත්තන්ති උභයම්පෙතං නියකජ්ඣත්තාධිවචනමෙව. ඉදානි තං සභාවාකාරතො දස්සෙතුං කක්ඛළන්තිආදි වුත්තං. තත්ථ කක්ඛළන්ති ථද්ධං. ඛරිගතන්ති ඵරුසං. කක්ඛළත්තන්ති කක්ඛළභාවො. කක්ඛළභාවොති කක්ඛළසභාවො. අජ්ඣත්තං උපාදින්නන්ති නියකජ්ඣත්තසඞ්ඛාතං උපාදින්නං. උපාදින්නං නාම සරීරට්ඨකං. සරීරට්ඨකඤ්හි කම්මසමුට්ඨානං වා හොතු මා වා, තං සන්ධාය උපාදින්නම්පි අත්ථි අනුපාදින්නම්පි; ආදින්නග්ගහිතපරාමට්ඨවසෙන පන සබ්බම්පෙතං උපාදින්නමෙවාති දස්සෙතුං “අජ්ඣත්තං උපාදින්න”න්ති ආහ.

ඉදානි තමෙව පථවීධාතුං වත්ථුවසෙන දස්සෙතුං සෙය්යථිදං කෙසා ලොමාතිආදි වුත්තං. තත්ථ සෙය්යථිදන්ති නිපාතො. තස්සත්ථො – යා සා අජ්ඣත්තිකා පථවීධාතු සා කතමා? යං වා අජ්ඣත්තං පච්චත්තං කක්ඛළං නාම තං කතමන්ති? කෙසා ලොමාතිආදි තස්සා අජ්ඣත්තිකාය පථවීධාතුයා වත්ථුවසෙන පභෙදදස්සනං. ඉදං වුත්තං හොති – කෙසා නාම අජ්ඣත්තා උපාදින්නා සරීරට්ඨකා කක්ඛළත්තලක්ඛණා ඉමස්මිං සරීරෙ පාටියෙක්කො කොට්ඨාසො. ලොමා නාම…පෙ… කරීසං නාම. ඉධ පන අවුත්තම්පි පටිසම්භිදාමග්ගෙ (පටි· ම· 1.4) පාළිආරුළ්හං මත්ථලුඞ්ගං ආහරිත්වා මත්ථලුඞ්ගං නාම අජ්ඣත්තං උපාදින්නං සරීරට්ඨකං කක්ඛළත්තලක්ඛණං ඉමස්මිං සරීරෙ පාටියෙක්කො කොට්ඨාසො. පරතො ආපොධාතුආදීනං නිද්දෙසෙ පිත්තාදීසුපි එසෙව නයො.

ඉමිනා කිං දස්සිතං හොති? ධාතුමනසිකාරො. ඉමස්මිං පන ධාතුමනසිකාරෙ කම්මං කත්වා විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා උත්තමත්ථං අරහත්තං පාපුණිතුකාමෙන කිං කත්තබ්බං? චතුපාරිසුද්ධිසීලං සොධෙතබ්බං. සීලවතො හි කම්මට්ඨානභාවනා ඉජ්ඣති. තස්ස සොධනවිධානං විසුද්ධිමග්ගෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. විසුද්ධසීලෙන පන සීලෙ පතිට්ඨාය දස පුබ්බපලිබොධා ඡින්දිතබ්බා. තෙසම්පි ඡින්දනවිධානං විසුද්ධිමග්ගෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. ඡින්නපලිබොධෙන ධාතුමනසිකාරකම්මට්ඨානං උග්ගණ්හිතබ්බං. ආචරියෙනාපි ධාතුමනසිකාරකම්මට්ඨානං උග්ගණ්හාපෙන්තෙන සත්තවිධං උග්ගහකොසල්ලං දසවිධඤ්ච මනසිකාරකොසල්ලං ආචික්ඛිතබ්බං. අන්තෙවාසිකෙනාපි ආචරියස්ස සන්තිකෙ බහුවාරෙ සජ්ඣායං කත්වා නිජ්ජටං පගුණං කම්මට්ඨානං කාතබ්බං. වුත්තඤ්හෙතං අට්ඨකථායං – “ආදිකම්මිකෙන භික්ඛුනා ජරාමරණා මුච්චිතුකාමෙන සත්තහාකාරෙහි උග්ගහකොසල්ලං ඉච්ඡිතබ්බං, දසහාකාරෙහි මනසිකාරකොසල්ලං ඉච්ඡිතබ්බ”න්ති.