නවකනිද්දෙසෙ නව ආඝාතවත්ථූනීති සත්තෙසු උප්පත්තිවසෙනෙව කථිතානි. පුරිසානං මලානීති පුරිසමලානි. නවවිධාති නවකොට්ඨාසා නවප්පභෙදා වා.

තණ්හං පටිච්චාති තණ්හං නිස්සාය. පරියෙසනාති රූපාදිආරම්මණපරියෙසනා. සා හි තණ්හාය සති හොති. ලාභොති රූපාදිආරම්මණපටිලාභො. සො හි පරියෙසනාය සති හොති. විනිච්ඡයො පන ඤාණතණ්හාදිට්ඨිවිතක්කවසෙන චතුබ්බිධො. තත්ථ “සුඛවිනිච්ඡයං ජඤ්ඤා, සුඛවිනිච්ඡයං ඤත්වා අජ්ඣත්තං සුඛමනුයුඤ්ජෙය්යා”ති (ම· නි· 3.323) අයං ඤාණවිනිච්ඡයො. “විනිච්ඡයොති ද්වෙ විනිච්ඡයා – තණ්හාවිනිච්ඡයො ච දිට්ඨිවිනිච්ඡයො චා”ති (මහානි· 102) එවං ආගතානි අට්ඨසතතණ්හාවිචරිතානි තණ්හාවිනිච්ඡයො. ද්වාසට්ඨි දිට්ඨියො දිට්ඨිවිනිච්ඡයො. “ඡන්දො ඛො, දෙවානමින්ද, විතක්කනිදානො”ති (දී· නි· 2.358) ඉමස්මිං පන සුත්තෙ ඉධ විනිච්ඡයොති වුත්තො විතක්කොයෙව ආගතො. ලාභං ලභිත්වා හි ඉට්ඨානිට්ඨං සුන්දරාසුන්දරඤ්ච විතක්කෙනෙව විනිච්ඡිනාති – ‘එත්තකං මෙ රූපාරම්මණත්ථාය භවිස්සති , එත්තකං සද්දාදිආරම්මණත්ථාය , එත්තකං මය්හං භවිස්සති, එත්තකං පරස්ස, එත්තකං පරිභුඤ්ජිස්සාමි, එත්තකං නිදහිස්සාමී’ති. තෙන වුත්තං “ලාභං පටිච්ච විනිච්ඡයො”ති.

ඡන්දරාගොති එවං අකුසලවිතක්කෙන විතක්කිතෙ වත්ථුස්මිං දුබ්බලරාගො ච බලවරාගො ච උප්පජ්ජති. ඉදඤ්හි ඉධ ඡන්දොති දුබ්බලරාගස්සාධිවචනං . අජ්ඣොසානන්ති අහං මමන්ති බලවසන්නිට්ඨානං. පරිග්ගහොති තණ්හාදිට්ඨිවසෙන පරිග්ගහකරණං. මච්ඡරියන්ති පරෙහි සාධාරණභාවස්ස අසහනතා. තෙනෙවස්ස පොරාණා එවං වචනත්ථං වදන්ති – “ඉදං අච්ඡරියං මය්හමෙව හොතු, මා අඤ්ඤස්ස අච්ඡරියං හොතූති පවත්තත්තා මච්ඡරියන්ති වුච්චතී”ති. ආරක්ඛොති ද්වාරපිදහනමඤ්ජුසගොපනාදිවසෙන සුට්ඨු රක්ඛණං. අධිකරොතීති අධිකරණං; කාරණස්සෙතං නාමං. ආරක්ඛාධිකරණන්ති භාවනපුංසකං; ආරක්ඛහෙතූති අත්ථො. දණ්ඩාදානාදීසු පරනිසෙධනත්ථං දණ්ඩස්ස ආදානං දණ්ඩාදානං. එකතොධාරාදිනො සත්ථස්ස ආදානං සත්ථාදානං. කලහොති කායකලහොපි වාචාකලහොපි. පුරිමො පුරිමො විරොධො විග්ගහො, පච්ඡිමො පච්ඡිමො විවාදො. තුවං තුවන්ති අගාරවවචනං, ත්වං ත්වන්ති අත්ථො.

ඉඤ්ජිතානීති ඉඤ්ජනානි චලනානි. අස්මීති ඉඤ්ජිතමෙතන්තිආදීහි සබ්බපදෙහි මානොව කථිතො. අහන්ති පවත්තොපි හි මානො ඉඤ්ජිතමෙව, අයමහන්ති පවත්තොපි, නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤී භවිස්සන්ති පවත්තොපි. සෙසනවකෙහිපි මානොව කථිතො. මානො හි ඉඤ්ජනතො ඉඤ්ජිතං, මඤ්ඤනතො මඤ්ඤිතං, ඵන්දනතො ඵන්දිතං, පපඤ්චනතො පපඤ්චිතං. තෙහි තෙහි කාරණෙහි සඞ්ඛතත්තා සඞ්ඛතන්ති ච වුච්චති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

දසකනිද්දෙසෙ කිලෙසා එව කිලෙසවත්ථූනි. ආඝාතවත්ථූනි පනෙත්ථ “අනත්ථං මෙ අචරී”තිආදීනං වසෙන අවිකොපෙතබ්බෙ ඛාණුකණ්ටකාදිම්හිපි අට්ඨානෙ උප්පන්නාඝාතෙන සද්ධිං වුත්තානි.

මිච්ඡත්තෙසු මිච්ඡාඤාණන්ති පාපකිරියාසු උපායචින්තාවසෙන පාපං කත්වා ‘සුකතං මයා’ති පච්චවෙක්ඛණාකාරෙන උප්පන්නො මොහො. මිච්ඡාවිමුත්තීති අවිමුත්තස්සෙව සතො විමුත්තසඤ්ඤිතා. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

තණ්හාවිචරිතනිද්දෙසෙ තණ්හාවිචරිතානීති තණ්හාසමුදාචාරා තණ්හාපවත්තියො. අජ්ඣත්තිකස්ස උපාදායාති අජ්ඣත්තිකං ඛන්ධපඤ්චකං උපාදාය. ඉදඤ්හි උපයොගත්ථෙ සාමිවචනං. අස්මීති හොතීති යදෙතං අජ්ඣත්තං ඛන්ධපඤ්චකං උපාදාය තණ්හාමානදිට්ඨිවසෙන සමූහගාහතො ‘අස්මී’ති හොති, තස්මිං සතීති අත්ථො. ඉත්ථස්මීති හොතීතිආදීසු පන එවං සමූහතො ‘අහ’න්ති ගහණෙ සති තතො අනුපනිධාය ච උපනිධාය චාති ද්විධා ගහණං හොති. තත්ථ අනුපනිධායාති අඤ්ඤං ආකාරං අනුපගම්ම සකභාවමෙව ආරම්මණං කත්වා ‘ඉත්ථස්මී’ති හොති; ඛත්තියාදීසු ‘ඉදංපකාරො අහ’න්ති එවං තණ්හාමානදිට්ඨිවසෙන හොතීති අත්ථො. ඉදං තාව අනුපනිධාය ගහණං. උපනිධාය ගහණං පන දුවිධං හොති – සමතො ච අසමතො ච. තං දස්සෙතුං එවස්මීති ච අඤ්ඤථාස්මීති ච වුත්තං. තත්ථ එවස්මීති ඉදං සමතො උපනිධාය ගහණං; යථා අයං ඛත්තියො, යථා අයං බ්රාහ්මණො, එවං අහම්පීති අත්ථො. අඤ්ඤථාස්මීති ඉදං පන අසමතො ගහණං; යථායං ඛත්තියො, යථායං බ්රාහ්මණො, තතො අඤ්ඤථා අහං හීනො වා අධිකො වාති අත්ථො. ඉමානි තාව පච්චුප්පන්නවසෙන චත්තාරි තණ්හාවිචරිතානි. භවිස්සන්තිආදීනි පන චත්තාරි අනාගතවසෙන වුත්තානි. සෙසං පුරිමචතුක්කෙ වුත්තනයෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො. අස්මීති සස්සතො අස්මි. සාතස්මීති අසස්සතො අස්මි. අසස්මීති සතස්මීති වා පාඨො. තත්ථ අත්ථීති අසං; නිච්චස්සෙතං අධිවචනං. සීදතීති සතං; අනිච්චස්සෙතං අධිවචනං. ඉති ඉමානි ද්වෙ සස්සතුච්ඡෙදවසෙන වුත්තානීති වෙදිතබ්බානි. ඉතො පරානි සියන්තිආදීනි චත්තාරි සංසයපරිවිතක්කවසෙන වුත්තානි. තානි පුරිමචතුක්කෙ වුත්තනයෙනෙව අත්ථතො වෙදිතබ්බානි. අපාහං සියන්තිආදීනි පන චත්තාරි “අපි නාමාහං භවෙය්ය”න්ති එවං පත්ථනාකප්පනවසෙන වුත්තානි. තානි පුරිමචතුක්කෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බානි. එවමෙතෙසු –