ඉදානි තදනන්තරෙ ඛුද්දකවත්ථුවිභඞ්ගෙපි පඨමං මාතිකං ඨපෙත්වා නික්ඛිත්තපදානුක්කමෙන නිද්දෙසො කතො. තත්රායං නික්ඛෙපපරිච්ඡෙදො. ආදිතො තාව ජාතිමදොතිආදයො තෙසත්තති එකකා නික්ඛිත්තා, තතො කොධො ච උපනාහො චාතිආදයො අට්ඨාරස දුකා, අකුසලමූලාදයො පඤ්චතිංස තිකා, ආසවචතුක්කාදයො චුද්දස චතුක්කා, ඔරම්භාගියසංයොජනාදයො පන්නරස පඤ්චකා, විවාදමූලාදයො චුද්දස ඡක්කා, අනුසයාදයො සත්ත සත්තකා, කිලෙසවත්ථුආදයො අට්ඨ අට්ඨකා, ආඝාතවත්ථුආදයො නව නවකා, කිලෙසවත්ථුආදයො සත්ත දසකා, අජ්ඣත්තිකස්ස උපාදාය අට්ඨාරස තණ්හාවිචරිතානීතිආදයො ඡ අට්ඨාරසකාති සබ්බානිපි එතානි අට්ඨ කිලෙසසතානි නික්ඛිත්තානීති වෙදිතබ්බානි. අයං තාව නික්ඛෙපපරිච්ඡෙදො.

ඉදානි යථානික්ඛිත්තාය මාතිකාය තත්ථ කතමො ජාතිමදොතිආදිනා නයෙන ආරද්ධෙ නිද්දෙසවාරෙ ජාතිං පටිච්චාති ජාතිං නිස්සාය. එත්ථ ච අත්ථිපටිච්චං නාම කථිතං, තස්මා ජාතියා සතීති අයමෙත්ථ අත්ථො. ගොත්තං පටිච්චාතිආදීසුපි එසෙව නයො. මදනවසෙන මදො. මජ්ජනාකාරො මජ්ජනා. මජ්ජිතභාවො මජ්ජිතත්තං. මානො මඤ්ඤනාතිආදීනි හෙට්ඨා ධම්මසඞ්ගහට්ඨකථායං (ධ· ස· අට්ඨ· 1121) වුත්තත්ථානෙව. අයං වුච්චතීති අයං එවං ජාතියා සති තං ජාතිං නිස්සාය උප්පන්නො මජ්ජනාකාරප්පවත්තො මානො ජාතිමදොති වුච්චති. ස්වායං ඛත්තියාදීනං චතුන්නම්පි වණ්ණානං උප්පජ්ජති. ජාතිසම්පන්නො හි ඛත්තියො ‘මාදිසො අඤ්ඤො නත්ථි. අවසෙසා අන්තරා උට්ඨාය ඛත්තියා ජාතා. අහං පන වංසාගතඛත්තියො’ති මානං කරොති. බ්රාහ්මණාදීසුපි එසෙව නයො. ගොත්තමදනිද්දෙසාදීසුපි ඉමිනාවුපායෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. ඛත්තියොපි හි ‘අහං කොණ්ඩඤ්ඤගොත්තො, අහං ආදිච්චගොත්තො’ති මානං කරොති. බ්රාහ්මණොපි ‘අහං කස්සපගොත්තො , අහං භාරද්වාජගොත්තො’ති මානං කරොති. වෙස්සොපි සුද්දොපි අත්තනො අත්තනො කුලගොත්තං නිස්සාය මානං කරොති. අට්ඨාරසාපි සෙණියො ‘එකිස්සා සෙණියා ජාතම්හා’ති මානං කරොන්තියෙව.

ආරොග්යමදාදීසු ‘අහං අරොගො, අවසෙසා රොගබහුලා, ගද්දුහනමත්තම්පි මය්හං බ්යාධි නාම නත්ථී’ති මජ්ජනවසෙන උප්පන්නො මානො ආරොග්යමදො නාම.

‘අහං තරුණො, අවසෙසසත්තානං අත්තභාවො පපාතෙ ඨිතරුක්ඛසදිසො, අහං පන පඨමවයෙ ඨිතො’ති මජ්ජනවසෙන උප්පන්නො මානො යොබ්බනමදො නාම.

‘අහං චිරං ජීවිං, චිරං ජීවාමි, චිරං ජීවිස්සාමි; සුඛං ජීවිං, සුඛං ජීවාමි, සුඛං ජීවිස්සාමී’ති මජ්ජනවසෙන උප්පන්නො මානො ජීවිතමදො නාම.

‘අහං ලාභී, අවසෙසා සත්තා අප්පලාභා, මය්හං පන ලාභස්ස පමාණං නාම නත්ථී’ති මජ්ජනවසෙන උප්පන්නො මානො ලාභමදො නාම.

‘අවසෙසා සත්තා යං වා තං වා ලභන්ති, අහං පන සුකතං පණීතං චීවරාදිපච්චයං ලභාමී’ති මජ්ජනවසෙන උප්පන්නො මානො සක්කාරමදො නාම.

‘අවසෙසභික්ඛූනං පාදපිට්ඨියං අක්කමිත්වා ගච්ඡන්තා මනුස්සා අයං සමණොතිපි න වන්දන්ති, මං පන දිස්වාව වන්දන්ති, පාසාණච්ඡත්තං විය ගරුං කත්වා අග්ගික්ඛන්ධං විය ච දුරාසදං කත්වා මඤ්ඤන්තී’ති මජ්ජනවසෙන උප්පන්නො මානො ගරුකාරමදො නාම.

‘උප්පන්නො පඤ්හො මය්හමෙව මුඛෙන ඡිජ්ජති, භික්ඛාචාරං ගච්ඡන්තාපි මමෙව පුරතො කත්වා පරිවාරෙත්වා ගච්ඡන්තී’ති මජ්ජනවසෙන උප්පන්නො මානො පුරෙක්ඛාරමදො නාම.

අගාරිකස්ස තාව මහාපරිවාරස්ස ‘පුරිසසතම්පි පුරිසසහස්සම්පි මං පරිවාරෙති,’ අනගාරියස්ස පන ‘සමණසතම්පි සමණසහස්සම්පි මං පරිවාරෙති, සෙසා අප්පපරිවාරා, අහං මහාපරිවාරො චෙව සුචිපරිවාරො චා’ති මජ්ජනවසෙන උප්පන්නො මානො පරිවාරමදො නාම.

භොගො පන කිඤ්චාපි ලාභග්ගහණෙනෙව ගහිතො හොති, ඉමස්මිං පන ඨානෙ නික්ඛෙපරාසි නාම ගහිතො; තස්මා ‘අවසෙසා සත්තා අත්තනො පරිභොගමත්තම්පි න ලභන්ති, මය්හං පන නිධානගතස්සෙව ධනස්ස පමාණං නත්ථී’ති මජ්ජනවසෙන උප්පන්නො මානො භොගමදො නාම.

වණ්ණං පටිච්චාති සරීරවණ්ණම්පි ගුණවණ්ණම්පි පටිච්ච. ‘අවසෙසා සත්තා දුබ්බණ්ණා දුරූපා, අහං පන අභිරූපො පාසාදිකො; අවසෙසා සත්තා නිග්ගුණා පත්ථටඅකිත්තිනො, මය්හං පන කිත්තිසද්දො දෙවමනුස්සෙසු පාකටො – ඉතිපි ථෙරො බහුස්සුතො, ඉතිපි සීලවා, ඉතිපි ධුතගුණයුත්තො’ති මජ්ජනවසෙන උප්පන්නො මානො වණ්ණමදො නාම.

‘අවසෙසා සත්තා අප්පස්සුතා, අහං පන බහුස්සුතො’ති මජ්ජනවසෙන උප්පන්නො මානො සුතමදො නාම.