දුකෙසු අදොසනිද්දෙසෙ මෙත්තායනවසෙන මෙත්ති. මෙත්තාකාරො මෙත්තායනා. මෙත්තාය අයිතස්ස මෙත්තාසමඞ්ගිනො චිත්තස්ස භාවො මෙත්තායිතත්තං. අනුදයතීති අනුද්දා, රක්ඛතීති අත්ථො. අනුද්දාකාරො අනුද්දායනා. අනුද්දායිතස්ස භාවො අනුද්දායිතත්තං. හිතස්ස එසනවසෙන හිතෙසිතා. අනුකම්පනවසෙන අනුකම්පා. සබ්බෙහිපි ඉමෙහි පදෙහි උපචාරප්පනාප්පත්තා මෙත්තාව වුත්තා. සෙසපදෙහි ලොකියලොකුත්තරො අදොසො කථිතො.

අමොහනිද්දෙසෙ දුක්ඛෙ ඤාණන්ති දුක්ඛසච්චෙ පඤ්ඤා. දුක්ඛසමුදයෙතිආදීසුපි එසෙව නයො. එත්ථ ච දුක්ඛෙ ඤාණං සවනසම්මසනපටිවෙධපච්චවෙක්ඛණාසු වත්තති. තථා දුක්ඛසමුදයෙ. නිරොධෙ පන සවනපටිවෙධපච්චවෙක්ඛණාසු එව. තථා පටිපදාය. පුබ්බන්තෙති අතීතකොට්ඨාසෙ. අපරන්තෙති අනාගතකොට්ඨාසෙ. පුබ්බන්තාපරන්තෙති තදුභයෙ. ඉදප්පච්චයතාපටිච්චසමුප්පන්නෙසු ධම්මෙසු ඤාණන්ති අයං පච්චයො, ඉදං පච්චයුප්පන්නං, ඉදං පටිච්ච ඉදං නිබ්බත්තන්ති, එවං පච්චයෙසු ච පච්චයුප්පන්නධම්මෙසු ච ඤාණං.

ලොභනිද්දෙසෙපි හෙට්ඨා අනාගතානං පදානං අයමත්ථො – රඤ්ජනවසෙන රාගො. බලවරඤ්ජනට්ඨෙන සාරාගො. විසයෙසු සත්තානං අනුනයනතො අනුනයො. අනුරුජ්ඣතීති අනුරොධො, කාමෙතීති අත්ථො. යත්ථ කත්ථචි භවෙ සත්තා එතාය නන්දන්ති, සයං වා නන්දතීති නන්දී. නන්දී ච සා රඤ්ජනට්ඨෙන රාගො චාති නන්දීරාගො. තත්ථ එකස්මිං ආරම්මණෙ සකිං උප්පන්නා තණ්හා ‘නන්දී’. පුනප්පුනං උප්පජ්ජමානා ‘නන්දීරාගො’ති වුච්චති. චිත්තස්ස සාරාගොති යො හෙට්ඨා බලවරඤ්ජනට්ඨෙන සාරාගොති වුත්තො, සො න සත්තස්ස, චිත්තස්සෙව සාරාගොති අත්ථො.

ඉච්ඡන්ති එතාය ආරම්මණානීති ඉච්ඡා. බහලකිලෙසභාවෙන මුච්ඡන්ති එතාය පාණිනොති මුච්ඡා. ගිලිත්වා පරිනිට්ඨපෙත්වා ගහණවසෙන අජ්ඣොසානං. ඉමිනා සත්තා ගිජ්ඣන්ති, ගෙධං ආපජ්ජන්තීති ගෙධො; බහලට්ඨෙන වා ගෙධො. “ගෙධං වා පවනසණ්ඩ”න්ති හි බහලට්ඨෙනෙව වුත්තං. අනන්තරපදං උපසග්ගවසෙන වඩ්ඪිතං. සබ්බතොභාගෙන වා ගෙධොති පලිගෙධො. සඤ්ජන්ති එතෙනාති සඞ්ගො; ලග්ගනට්ඨෙන වා සඞ්ගො. ඔසීදනට්ඨෙන පඞ්කො. ආකඩ්ඪනවසෙන එජා. “එජා ඉමං පුරිසං පරිකඩ්ඪති තස්ස තස්සෙව භවස්ස අභිනිබ්බත්තියා”ති හි වුත්තං. වඤ්චනට්ඨෙන මායා. වට්ටස්මිං සත්තානං ජනනට්ඨෙන ජනිකා. “තණ්හා ජනෙති පුරිසං චිත්තමස්ස විධාවතී”ති (සං· නි· 1.55-57) හි වුත්තං. වට්ටස්මිං සත්තෙ දුක්ඛෙන සංයොජයමානා ජනෙතීති සඤ්ජනනී. ඝටනට්ඨෙන සිබ්බිනී. අයඤ්හි වට්ටස්මිං සත්තෙ චුතිපටිසන්ධිවසෙන සිබ්බති ඝටෙති, තුන්නකාරො විය පිලොතිකාය පිලොතිකං; තස්මා ඝටනට්ඨෙන සිබ්බිනීති වුත්තා. අනෙකප්පකාරං විසයජාලං තණ්හාවිප්ඵන්දිතනිවෙසසඞ්ඛාතං වා ජාලමස්සා අත්ථීති ජාලිනී.

ආකඩ්ඪනට්ඨෙන සීඝසොතා සරිතා වියාති සරිතා. අල්ලට්ඨෙන වා සරිතා. වුත්තඤ්හෙතං – “සරිතානි සිනෙහිතානි ච සොමනස්සානි භවන්ති ජන්තුනො”ති (ධ· ප· 341). අල්ලානි චෙව සිනිද්ධානි චාති අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො. විසතාති විසත්තිකා. විසටාති විසත්තිකා. විසාලාති විසත්තිකා. විසක්කතීති විසත්තිකා. විසංවාදිකාති විසත්තිකා. විසංහරතීති විසත්තිකා. විසමූලාති විසත්තිකා. විසඵලාති විසත්තිකා. විසපරිභොගාති විසත්තිකා. විසතා වා පන සා තණ්හා රූපෙ සද්දෙ ගන්ධෙ රසෙ ඵොට්ඨබ්බෙ ධම්මෙ කුලෙ ගණෙ විත්ථතාති විසත්තිකා (මහානි· 3). අනයබ්යසනපාපනට්ඨෙන කුම්මානුබන්ධසුත්තකං වියාති සුත්තං. වුත්තඤ්හෙතං – “සුත්තකන්ති ඛො, භික්ඛවෙ, නන්දීරාගස්සෙතං අධිවචන”න්ති (සං· නි· 2.159). රූපාදීසු විත්ථතට්ඨෙන විසටා. තස්ස තස්ස පටිලාභත්ථාය සත්තෙ ආයූහාපෙතීති ආයූහිනී. උක්කණ්ඨිතුං අප්පදානතො සහායට්ඨෙන දුතියා. අයඤ්හි සත්තානං වට්ටස්මිං උක්කණ්ඨිතුං න දෙති, ගතගතට්ඨානෙ පියසහායො විය අභිරමාපෙති. තෙන වුත්තං –

පණිධානකවසෙන පණිධි. භවනෙත්තීති භවරජ්ජු. එතාය හි සත්තා, රජ්ජුයා ගීවාය බද්ධා ගොණා විය, ඉච්ඡිතිච්ඡිතට්ඨානං නිය්යන්ති. තං තං ආරම්මණං වනති භජති අල්ලීයතීති වනං. වනති යාචතීති වා වනං. වනථොති බ්යඤ්ජනෙන පදං වඩ්ඪිතං. අනත්ථදුක්ඛානං වා සමුට්ඨාපනට්ඨෙන ගහනට්ඨෙන ච වනං වියාති ‘වනං’; බලවතණ්හායෙතං නාමං. ගහනතරට්ඨෙන පන තතො බලවතරො ‘වනථො’ නාම. තෙන වුත්තං –

සන්ථවනවසෙන සන්ථවො; සංසග්ගොති අත්ථො. සො දුවිධො – තණ්හාසන්ථවො මිත්තසන්ථවො ච. තෙසු ඉධ තණ්හාසන්ථවො අධිප්පෙතො. සිනෙහවසෙන සිනෙහො. ආලයකරණවසෙන අපෙක්ඛතීති අපෙක්ඛා. වුත්තම්පි චෙතං – “ඉමානි තෙ දෙව චතුරාසීතිනගරසහස්සානි කුසාවතීරාජධානීපමුඛානි. එත්ථ දෙව ඡන්දං ජනෙහි, ජීවිතෙ අපෙක්ඛං කරොහී”ති (දී· නි· 2.266). ආලයං කරොහීති අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො. පාටියෙක්කෙ පාටියෙක්කෙ ආරම්මණෙ බන්ධතීති පටිබන්ධු. ඤාතකට්ඨෙන වා පාටියෙක්කො බන්ධූතිපි පටිබන්ධු. නිච්චසන්නිස්සිතට්ඨෙන හි සත්තානං තණ්හාසමො බන්ධු නාම නත්ථි.