එත්තාවතා කුසලත්තිකො සබ්බෙසං කුසලාදිධම්මානං පදභාජනනයෙන විත්ථාරිතො හොති. යස්මා පන ය්වායං කුසලත්තිකස්ස විභජනනයො වුත්තො, සෙසතිකදුකානම්පි එසෙව විභජනනයො හොති – යථා හි එත්ථ, එවං ‘කතමෙ ධම්මා සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තා? යස්මිං සමයෙ කාමාවචරං කුසලං චිත්තං උප්පන්නං හොති සොමනස්සසහගතං ඤාණසම්පයුත්තං රූපාරම්මණං වා…පෙ… යෙ වා පන තස්මිං සමයෙ අඤ්ඤෙපි අත්ථි පටිච්චසමුප්පන්නා අරූපිනො ධම්මා ඨපෙත්වා වෙදනාඛන්ධං, ඉමෙ ධම්මා සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තා’තිආදිනා අනුක්කමෙන සබ්බතිකදුකෙසු සක්කා පණ්ඩිතෙහි විභාජනනයං සල්ලක්ඛෙතුං – තස්මා තං විත්ථාරදෙසනං නික්ඛිපිත්වා, අඤ්ඤෙන නාතිසඞ්ඛෙපනාතිවිත්ථාරනයෙන සබ්බතිකදුකධම්මවිභාගං දස්සෙතුං කතමෙ ධම්මා කුසලාති නික්ඛෙපකණ්ඩං ආරද්ධං. චිත්තුප්පාදකණ්ඩඤ්හි විත්ථාරදෙසනා, අට්ඨකථාකණ්ඩං සඞ්ඛෙපදෙසනා. ඉදං පන නික්ඛෙපකණ්ඩං චිත්තුප්පාදකණ්ඩං උපාදාය සඞ්ඛෙපො, අට්ඨකථාකණ්ඩං උපාදාය විත්ථාරොති සඞ්ඛිත්තවිත්ථාරධාතුකං හොති. තයිදං, විත්ථාරදෙසනං නික්ඛිපිත්වා දෙසිතත්තාපි, හෙට්ඨා වුත්තකාරණවසෙනාපි, නික්ඛෙපකණ්ඩං නාමාති වෙදිතබ්බං. වුත්තඤ්හෙතං –

ඉදඤ්හි තීණි කුසලමූලානීතිආදිනා නයෙන මූලතො නික්ඛිපිත්වා දෙසිතං. තංසම්පයුත්තො වෙදනාක්ඛන්ධොති ඛන්ධතො. තංසමුට්ඨානං කායකම්මන්ති ද්වාරතො. කායද්වාරප්පවත්තඤ්හි කම්මං කායකම්මන්ති වුච්චති. සුඛභූමියං, කාමාවචරෙති භූමිතො නික්ඛිපිත්වා දෙසිතං. තත්ථ තත්ථ අත්ථධම්මනාමලිඞ්ගානං වසෙන දෙසිතත්තා අත්ථාදීහි නික්ඛිපිත්වා දෙසිතං නාමාති වෙදිතබ්බං.

තත්ථ කුසලපදනිද්දෙසෙ තාව තීණීති ගණනපරිච්ඡෙදො. කුසලානි ච තානි මූලානි ච, කුසලානං වා ධම්මානං හෙතුපච්චයපභවජනකසමුට්ඨානනිබ්බත්තකට්ඨෙන මූලානීති කුසලමූලානි. එවං අත්ථවසෙන දස්සෙත්වා ඉදානි නාමවසෙන දස්සෙතුං අලොභො අදොසො අමොහොති ආහ. එත්තාවතා යස්මා මූලෙන මුත්තං කුසලං නාම නත්ථි, තස්මා චතුභූමකකුසලං තීහි මූලෙහි පරියාදියිත්වා දස්සෙසි ධම්මරාජා. තංසම්පයුත්තොති තෙහි අලොභාදීහි සම්පයුත්තො. තත්ථ අලොභෙන සම්පයුත්තෙ සඞ්ඛාරක්ඛන්ධෙ, අදොසාමොහාපි අලොභෙන සම්පයුත්තසඞ්ඛාරක්ඛන්ධගණනංයෙව ගච්ඡන්ති. සෙසද්වයවසෙන සම්පයොගෙපි එසෙව නයො. ඉති චතුභූමකකුසලං පුන තංසම්පයුත්තකචතුක්ඛන්ධවසෙන පරියාදියිත්වා දස්සෙසි ධම්මරාජා. තංසමුට්ඨානන්ති තෙහි අලොභාදීහි සමුට්ඨිතං. ඉමිනාපි නයෙන තදෙව චතුභූමිකකුසලං තිණ්ණං කම්මද්වාරානං වසෙන පරියාදියිත්වා දස්සෙසි ධම්මරාජා. එවං තාව කුසලං තීසු ඨානෙසු පරියාදියිත්වා දස්සිතං.

අකුසලෙපි එසෙව නයො. ද්වාදසන්නඤ්හි අකුසලචිත්තානං එකම්පි මූලෙන මුත්තං නාම නත්ථීති මූලෙන පරියාදියිත්වා දස්සෙසි ධම්මරාජා. තංසම්පයුත්තචතුක්ඛන්ධතො ච උද්ධං අකුසලං නාම නත්ථීති තානෙව ද්වාදස අකුසලචිත්තානි චතුක්ඛන්ධවසෙන පරියාදියිත්වා දස්සෙසි. ධම්මරාජා කායකම්මාදිවසෙන පන නෙසං පවත්තිසබ්භාවතො කම්මද්වාරවසෙන පරියාදියිත්වා දස්සෙසි ධම්මරාජා. යං පනෙත්ථ තදෙකට්ඨා ච කිලෙසාතිආදි වුත්තං, තත්ථ එකස්මිං චිත්තෙ පුග්ගලෙ වා ඨිතන්ති ‘එකට්ඨං’. තත්ථ එකස්මිං චිත්තෙ ඨිතං සහජෙකට්ඨං නාම හොති. එකස්මිං පුග්ගලෙ ඨිතං පහානෙකට්ඨං නාම. තෙන ලොභාදිනා අඤ්ඤෙන වා තත්ථ තත්ථ නිද්දිට්ඨෙන සහ එකස්මිං ඨිතන්ති තදෙකට්ඨං. තත්ථ ‘කතමෙ ධම්මා සංකිලිට්ඨසංකිලෙසිකා? තීණි අකුසලමූලානි – ලොභො දොසො මොහො, තදෙකට්ඨා ච කිලෙසා’ති සංකිලිට්ඨත්තිකෙ; ‘කතමෙ ධම්මා හීනා? තීණි අකුසලමූලානි – ලොභො දොසො මොහො, තදෙකට්ඨා ච කිලෙසා’ති හීනත්තිකෙ ‘කතමෙ ධම්මා අකුසලා? තීණි අකුසලමූලානි – ලොභො දොසො මොහො, තදෙකට්ඨා ච කිලෙසා’ති ඉමස්මිං කුසලත්තිකෙ; ‘කතමෙ ධම්මා සංකිලිට්ඨා? තීණි අකුසලමූලානි – ලොභො දොසො මොහො, තදෙකට්ඨා ච කිලෙසා’ති කිලෙසගොච්ඡකෙ ‘කතමෙ ධම්මා සරණා? තීණි අකුසලමූලානි – ලොභො දොසො මොහො, තදෙකට්ඨා ච කිලෙසාති සරණදුකෙ’ති – ඉමෙසු එත්තකෙසු ඨානෙසු ‘සහජෙකට්ඨං’ ආගතං.

දස්සනෙනපහාතබ්බත්තිකෙ පන ‘ඉමානි තීණි සංයොජනානි, තදෙකට්ඨා ච කිලෙසා’ති, දස්සනෙනපහාතබ්බහෙතුකත්තිකෙපි ‘ඉමානි තීණි සංයොජනානි, තදෙකට්ඨා ච කිලෙසා’ති, පුන තත්ථෙව තීණි සංයොජනානි – සක්කායදිට්ඨි විචිකිච්ඡා සීලබ්බතපරාමාසො, ඉමෙ ධම්මා දස්සනෙනපහාතබ්බා; තදෙකට්ඨො ලොභො දොසො මොහො, ඉමෙ ධම්මා දස්සනෙනපහාතබ්බහෙතූ; තදෙකට්ඨා ච කිලෙසා තංසම්පයුත්තො වෙදනාඛන්ධො…පෙ… විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො, තංසමුට්ඨානං කායකම්මං වචීකම්මං මනොකම්මං, ඉමෙ ධම්මා දස්සනෙනපහාතබ්බහෙතුකාති; සම්මප්පධානවිභඞ්ගෙ “තත්ථ කතමෙ පාපකා අකුසලා ධම්මා? තීණි අකුසලමූලානි – ලොභො දොසො මොහො, තදෙකට්ඨා ච කිලෙසා”ති (විභ· 391) – ඉමෙසු පන එත්තකෙසු ඨානෙසු ‘පහානෙකට්ඨං’ ආගතන්ති වෙදිතබ්බං.