සුත්තන්තිකදුකෙසු මාතිකාකථායං අත්ථතො විවෙචිතත්තා යානි ච නෙසං නිද්දෙසපදානි තෙසම්පි හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව සුවිඤ්ඤෙය්යත්තා යෙභුය්යෙන උත්තානත්ථානි එව. ඉදං පනෙත්ථ විසෙසමත්තං – විජ්ජූපමදුකෙ තාව චක්ඛුමා කිර පුරිසො මෙඝන්ධකාරෙ රත්තිං මග්ගං පටිපජ්ජි. තස්ස අන්ධකාරතාය මග්ගො න පඤ්ඤායි. විජ්ජු නිච්ඡරිත්වා අන්ධකාරං විද්ධංසෙසි. අථස්ස අන්ධකාරවිගමා මග්ගො පාකටො අහොසි. සො දුතියම්පි ගමනං අභිනීහරි. දුතියම්පි අන්ධකාරො ඔත්ථරි. මග්ගො න පඤ්ඤායි. විජ්ජු නිච්ඡරිත්වා තං විද්ධංසෙසි. විගතෙ අන්ධකාරෙ මග්ගො පාකටො අහොසි. තතියම්පි ගමනං අභිනීහරි. අන්ධකාරො ඔත්ථරි. මග්ගො න පඤ්ඤායි. විජ්ජු නිච්ඡරිත්වා අන්ධකාරං විද්ධංසෙසි.

තත්ථ චක්ඛුමතො පුරිසස්ස අන්ධකාරෙ මග්ගපටිපජ්ජනං විය අරියසාවකස්ස සොතාපත්තිමග්ගත්ථාය විපස්සනාරම්භො. අන්ධකාරෙ මග්ගස්ස අපඤ්ඤායනකාලො විය සච්චච්ඡාදකතමං. විජ්ජුයා නිච්ඡරිත්වා අන්ධකාරස්ස විද්ධංසිතකාලො විය සොතාපත්තිමග්ගොභාසෙන උප්පජ්ජිත්වා සච්චච්ඡාදකතමස්ස විනොදිතකාලො. විගතෙ අන්ධකාරෙ මග්ගස්ස පාකටකාලො විය සොතාපත්තිමග්ගස්ස චතුන්නං සච්චානං පාකටකාලො. මග්ගස්ස පාකටං පන මග්ගසමඞ්ගිපුග්ගලස්ස පාකටමෙව. දුතියගමනාභිනීහාරො විය සකදාගාමිමග්ගත්ථාය විපස්සනාරම්භො. අන්ධකාරෙ මග්ගස්ස අපඤ්ඤායනකාලො විය සච්චච්ඡාදකතමං. දුතියං විජ්ජුයා නිච්ඡරිත්වා අන්ධකාරස්ස විද්ධංසිතකාලො විය සකදාගාමිමග්ගොභාසෙන උප්පජ්ජිත්වා සච්චච්ඡාදකතමස්ස විනොදිතකාලො. විගතෙ අන්ධකාරෙ මග්ගස්ස පාකටකාලො විය සකදාගාමිමග්ගස්ස චතුන්නං සච්චානං පාකටකාලො. මග්ගස්ස පාකටං පන මග්ගසමඞ්ගිපුග්ගලස්ස පාකටමෙව. තතියගමනාභිනීහාරො විය අනාගාමිමග්ගත්ථාය විපස්සනාරම්භො. අන්ධකාරෙ මග්ගස්ස අපඤ්ඤායනකාලො විය සච්චච්ඡාදකතමං. තතියං විජ්ජුයා නිච්ඡරිත්වා අන්ධකාරස්ස විද්ධංසිතකාලො විය අනාගාමිමග්ගොභාසෙන උප්පජ්ජිත්වා සච්චච්ඡාදකතමස්ස විනොදිතකාලො. විගතෙ අන්ධකාරෙ මග්ගස්ස පාකටකාලො විය අනාගාමිමග්ගස්ස චතුන්නං සච්චානං පාකටකාලො. මග්ගස්ස පාකටං පන මග්ගසමඞ්ගිපුග්ගලස්ස පාකටමෙව.

වජිරස්ස පන පාසාණො වා මණි වා අභෙජ්ජො නාම නත්ථි. යත්ථ පතති තං විනිවිද්ධමෙව හොති. වජිරං ඛෙපෙන්තං අසෙසෙත්වා ඛෙපෙති. වජිරෙන ගතමග්ගො නාම පුන පාකතිකො න හොති. එවමෙව අරහත්තමග්ගස්ස අවජ්ඣකිලෙසො නාම නත්ථි. සබ්බකිලෙසෙ විනිවිජ්ඣති වජිරං විය. අරහත්තමග්ගොපි කිලෙසෙ ඛෙපෙන්තො අසෙසෙත්වා ඛෙපෙති. වජිරෙන ගතමග්ගස්ස පුන පාකතිකත්තාභාවො විය අරහත්තමග්ගෙන පහීනකිලෙසානං පුන පච්චුදාවත්තනං නාම නත්ථීති.

බාලදුකනිද්දෙසෙ බාලෙසු අහිරිකානොත්තප්පානි පාකටානි, මූලානි ච සෙසානං බාලධම්මානං. අහිරිකො හි අනොත්තප්පී ච න කිඤ්චි අකුසලං න කරොති නාමාති. එතානි ද්වෙ පඨමංයෙව විසුං වුත්තානි. සුක්කපක්ඛෙපි අයමෙව නයො. තථා කණ්හදුකෙ.

තපනීයදුකනිද්දෙසෙ කතත්තා ච අකතත්තා ච තපනං වෙදිතබ්බං. කායදුච්චරිතාදීනි හි කතත්තා තපන්ති, කායසුචරිතාදීනි අකතත්තා. තථා හි පුග්ගලො ‘කතං මෙ කායදුච්චරිත’න්ති තප්පති, ‘අකතං මෙ කායසුචරිත’න්ති තප්පති. ‘කතං මෙ වචීදුච්චරිත’න්ති තප්පති…පෙ… ‘අකතං මෙ මනොසුචරිත’න්ති තප්පති. අතපනීයෙපි එසෙව නයො. කල්යාණකාරී හි පුග්ගලො ‘කතං මෙ කායසුචරිත’න්ති න තප්පති, ‘අකතං මෙ කායදුච්චරිත’න්ති න තප්පති…පෙ… ‘අකතං මෙ මනොදුච්චරිත’න්ති න තප්පතීති (අ· නි· 2.3).

අධිවචනදුකනිද්දෙසෙ යා තෙසං තෙසං ධම්මානන්ති සබ්බධම්මග්ගහණං. සඞ්ඛායතීති සඞ්ඛා, සංකථියතීති අත්ථො. කින්ති සංකථියති? අහන්ති මමන්ති පරොති පරස්සාති සත්තොති භාවොති පොසොති පුග්ගලොති නරොති මාණවොති තිස්සොති දත්තොති, ‘මඤ්චො පීඨං භිසි බිම්බොහනං’ ‘විහාරො පරිවෙණං ද්වාරං වාතපාන’න්ති එවං අනෙකෙහි ආකාරෙහි සංකථියතීති ‘සඞ්ඛා’. සමඤ්ඤායතීති සමඤ්ඤා. කින්ති සමඤ්ඤායති? ‘අහන්ති…පෙ… වාතපාන’න්ති සමඤ්ඤායතීති ‘සමඤ්ඤා’. පඤ්ඤාපියතීති පඤ්ඤත්ති. වොහරියතීති වොහාරො. කින්ති වොහරියති? ‘අහ’න්ති…පෙ… ‘වාතපාන’න්ති වොහරියතීති වොහාරො.

නාමන්ති චතුබ්බිධං නාමං – සාමඤ්ඤනාමං ගුණනාමං කිත්තිමනාමං ඔපපාතිකනාමන්ති. තත්ථ පඨමකප්පිකෙසු මහාජනෙන සම්මන්නිත්වා ඨපිතත්තා මහාසම්මතොති රඤ්ඤො නාමං ‘සාමඤ්ඤනාමං’ නාම. යං සන්ධාය වුත්තං – “මහාජනසම්මතොති ඛො, වාසෙට්ඨ, මහාසම්මතො ත්වෙව පඨමං අක්ඛරං උපනිබ්බත්ත”න්ති (දී· නි· 3.131). ධම්මකථිකො පංසුකූලිකො විනයධරො තෙපිටකො සද්ධො පසන්නොති එවරූපං ගුණතො ආගතනාමං ‘ගුණනාමං’ නාම. භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධොතිආදීනිපි තථාගතස්ස අනෙකානි නාමසතානි ගුණනාමානෙව. තෙන වුත්තං –