එකාදසමං ඡසු ආරම්මණෙසු වෙදනාවසෙන මජ්ඣත්තස්ස කඞ්ඛාපවත්තිකාලෙ උප්පජ්ජති. තස්ස සමයවවත්ථානෙ විචිකිච්ඡාසම්පයුත්තන්ති පදං අපුබ්බං. තස්සත්ථො – විචිකිච්ඡාය සම්පයුත්තන්ති විචිකිච්ඡාසම්පයුත්තං. ධම්මුද්දෙසෙ ‘විචිකිච්ඡා හොතී’ති පදමෙව විසෙසො. තත්ථ විගතා චිකිච්ඡාති විචිකිච්ඡා. සභාවං වා විචිනන්තො එතාය කිච්ඡති කිලමතීති විචිකිච්ඡා. සා සංසයලක්ඛණා, කම්පනරසා, අනිච්ඡයපච්චුපට්ඨානා අනෙකංසගාහපච්චුපට්ඨානා වා, අයොනිසොමනසිකාරපදට්ඨානා. පටිපත්තිඅන්තරායකරාති දට්ඨබ්බා.

ඉධ පදපටිපාටියා තෙවීසති පදානි හොන්ති. අග්ගහිතග්ගහණෙන චුද්දස. තෙසං වසෙන සවිභත්තිකාවිභත්තිකරාසිවිනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො. මනසිකාරො උද්ධච්චන්ති ද්වෙයෙව යෙවාපනකා.

නිද්දෙසවාරස්ස චිත්තස්සෙකග්ගතානිද්දෙසෙ යස්මා ඉදං දුබ්බලං චිත්තං පවත්තිට්ඨිතිමත්තකමෙවෙත්ථ හොති, තස්මා ‘සණ්ඨිතී’තිආදීනි අවත්වා චිත්තස්ස ‘ඨිතී’ති එකමෙව පදං වුත්තං. තෙනෙව ච කාරණෙන උද්දෙසවාරෙපි ‘සමාධින්ද්රිය’න්තිආදි න වුත්තං.

විචිකිච්ඡානිද්දෙසෙ කඞ්ඛනවසෙන කඞ්ඛා. කඞ්ඛාය ආයනාති කඞ්ඛායනා. පුරිමකඞ්ඛා හි උත්තරකඞ්ඛං ආනෙති නාම. ආකාරවසෙන වා එතං වුත්තං. කඞ්ඛාසමඞ්ගිචිත්තං කඞ්ඛාය ආයිතත්තා කඞ්ඛායිතං නාම. තස්ස භාවො කඞ්ඛායිතත්තං. විමතීති නමති. විචිකිච්ඡා වුත්තත්ථා එව. කම්පනට්ඨෙන ද්විධා එළයතීති ද්වෙළ්හකං. පටිපත්තිනිවාරණෙන ද්විධාපථො වියාති ද්වෙධාපථො. ‘නිච්චං නු ඛො ඉදං, අනිච්චං නු ඛො’තිආදිපවත්තියා එකස්මිං ආකාරෙ සණ්ඨාතුං අසමත්ථතාය සමන්තතො සෙතීති සංසයො. එකංසං ගහෙතුං අසමත්ථතාය න එකංසග්ගාහොති අනෙකංසග්ගාහො . නිච්ඡෙතුං අසක්කොන්තී ආරම්මණතො ඔසක්කතීති ආසප්පනා. ඔගාහිතුං අසක්කොන්තී පරිසමන්තතො සප්පතීති පරිසප්පනා. පරියොගාහිතුං අසමත්ථතාය අපරියොගාහනා. නිච්ඡයවසෙන ආරම්මණෙ පවත්තිතුං අසමත්ථතාය ථම්භිතත්තං; චිත්තස්ස ථද්ධභාවොති අත්ථො. විචිකිච්ඡා හි උප්පජ්ජිත්වා චිත්තං ථද්ධං කරොති. යස්මා පනෙසා උප්පජ්ජමානා ආරම්මණං ගහෙත්වා මනං විලිඛන්තී විය, තස්මා මනොවිලෙඛොති වුත්තා. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙව.

ද්වාදසමස්ස සමයවවත්ථානෙ උද්ධච්චෙන සම්පයුත්තන්ති උද්ධච්චසම්පයුත්තං. ඉදඤ්හි චිත්තං ඡසු ආරම්මණෙසු වෙදනාවසෙන මජ්ඣත්තං හුත්වා උද්ධතං හොති. ඉධ ධම්මුද්දෙසෙ ‘විචිකිච්ඡා’-ඨානෙ ‘උද්ධච්චං හොතී’ති ආගතං. පදපටිපාටියා අට්ඨවීසති පදානි හොන්ති. අග්ගහිතග්ගහණෙන චුද්දස. තෙසං වසෙන සවිභත්තිකාවිභත්තිකරාසිවිධානං වෙදිතබ්බං. අධිමොක්ඛො මනසිකාරොති ද්වෙයෙව යෙවාපනකා.

නිද්දෙසවාරස්ස උද්ධච්චනිද්දෙසෙ චිත්තස්සාති න සත්තස්ස, න පොසස්ස. උද්ධච්චන්ති උද්ධතාකාරො. න වූපසමොති අවූපසමො. චෙතො වික්ඛිපතීති චෙතසොවික්ඛෙපො. භන්තත්තං චිත්තස්සාති චිත්තස්ස භන්තභාවො, භන්තයානභන්තගොණාදීනි විය. ඉමිනා එකාරම්මණස්මිංයෙව විප්ඵන්දනං කථිතං. උද්ධච්චඤ්හි එකාරම්මණෙ විප්ඵන්දති, විචිකිච්ඡා නානාරම්මණෙ. සෙසං සබ්බවාරෙසු හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

ඉදානි ඉමස්මිං චිත්තද්වයෙ පකිණ්ණකවිනිච්ඡයො හොති. ‘ආරම්මණෙ පවට්ටනකචිත්තානි නාම කතී’ති? හි වුත්තෙ ‘ඉමානෙව ද්වෙ’ති වත්තබ්බං. තත්ථ විචිකිච්ඡාසහගතං එකන්තෙන පවට්ටති, උද්ධච්චසහගතං පන ලද්ධාධිමොක්ඛත්තා ලද්ධපතිට්ඨං පවට්ටති. යථා හි වට්ටචතුරස්සෙසු ද්වීසු මණීසු පබ්භාරට්ඨානෙ පවට්ටෙත්වා විස්සට්ඨෙසු වට්ටමණි එකන්තෙනෙව පවට්ටති, චතුරස්සො පතිට්ඨාය පතිට්ඨාය පවට්ටති, එවංසම්පදමිදං වෙදිතබ්බං. සබ්බෙසුපි හීනාදිභෙදො න උද්ධටො, සබ්බෙසං එකන්තහීනත්තා. සහජාතාධිපති ලබ්භමානොපි න උද්ධටො, හෙට්ඨා දස්සිතනයත්තා. ඤාණාභාවතො පනෙත්ථ වීමංසාධිපති නාම නත්ථි. පච්ඡිමද්වයෙ සෙසොපි නත්ථි එව. කස්මා? කඤ්චි ධම්මං ධුරං කත්වා අනුප්පජ්ජනතො, පට්ඨානෙ ච පටිසිද්ධතො.

ඉමෙහි පන ද්වාදසහිපි අකුසලචිත්තෙහි කම්මෙ ආයූහිතෙ, ඨපෙත්වා උද්ධච්චසහගතං, සෙසානි එකාදසෙව පටිසන්ධිං ආකඩ්ඪන්ති. විචිකිච්ඡාසහගතෙ අලද්ධාධිමොක්ඛෙ දුබ්බලෙපි පටිසන්ධිං ආකඩ්ඪමානෙ උද්ධච්චසහගතං ලද්ධාධිමොක්ඛං බලවං කස්මා නාකඩ්ඪතීති? දස්සනෙන පහාතබ්බාභාවතො. යදි හි ආකඩ්ඪෙය්ය ‘දස්සනෙනපහාතබ්බ’-පදවිභඞ්ගෙ ආගච්ඡෙය්ය, තස්මා, ඨපෙත්වා තං, සෙසානි එකාදස ආකඩ්ඪන්ති. තෙසු හි යෙන කෙනචි කම්මෙ ආයූහිතෙ තාය චෙතනාය චතූසු අපායෙසු පටිසන්ධි හොති. අකුසලවිපාකෙසු අහෙතුකමනොවිඤ්ඤාණධාතුඋපෙක්ඛාසහගතාය පටිසන්ධිං ගණ්හාති. ඉතරස්සාපි එත්ථෙව පටිසන්ධිදානං භවෙය්ය. යස්මා පනෙතං නත්ථි, තස්මා ‘දස්සනෙනපහාතබ්බ’-පදවිභඞ්ගෙ නාගතන්ති.