ද්වාදසමස්ස සමයවවත්ථානෙ උද්ධච්චෙන සම්පයුත්තන්ති උද්ධච්චසම්පයුත්තං. ඉදඤ්හි චිත්තං ඡසු ආරම්මණෙසු වෙදනාවසෙන මජ්ඣත්තං හුත්වා උද්ධතං හොති. ඉධ ධම්මුද්දෙසෙ ‘විචිකිච්ඡා’-ඨානෙ ‘උද්ධච්චං හොතී’ති ආගතං. පදපටිපාටියා අට්ඨවීසති පදානි හොන්ති. අග්ගහිතග්ගහණෙන චුද්දස. තෙසං වසෙන සවිභත්තිකාවිභත්තිකරාසිවිධානං වෙදිතබ්බං. අධිමොක්ඛො මනසිකාරොති ද්වෙයෙව යෙවාපනකා.

නිද්දෙසවාරස්ස උද්ධච්චනිද්දෙසෙ චිත්තස්සාති න සත්තස්ස, න පොසස්ස. උද්ධච්චන්ති උද්ධතාකාරො. න වූපසමොති අවූපසමො. චෙතො වික්ඛිපතීති චෙතසොවික්ඛෙපො. භන්තත්තං චිත්තස්සාති චිත්තස්ස භන්තභාවො, භන්තයානභන්තගොණාදීනි විය. ඉමිනා එකාරම්මණස්මිංයෙව විප්ඵන්දනං කථිතං. උද්ධච්චඤ්හි එකාරම්මණෙ විප්ඵන්දති, විචිකිච්ඡා නානාරම්මණෙ. සෙසං සබ්බවාරෙසු හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

ඉදානි ඉමස්මිං චිත්තද්වයෙ පකිණ්ණකවිනිච්ඡයො හොති. ‘ආරම්මණෙ පවට්ටනකචිත්තානි නාම කතී’ති? හි වුත්තෙ ‘ඉමානෙව ද්වෙ’ති වත්තබ්බං. තත්ථ විචිකිච්ඡාසහගතං එකන්තෙන පවට්ටති, උද්ධච්චසහගතං පන ලද්ධාධිමොක්ඛත්තා ලද්ධපතිට්ඨං පවට්ටති. යථා හි වට්ටචතුරස්සෙසු ද්වීසු මණීසු පබ්භාරට්ඨානෙ පවට්ටෙත්වා විස්සට්ඨෙසු වට්ටමණි එකන්තෙනෙව පවට්ටති, චතුරස්සො පතිට්ඨාය පතිට්ඨාය පවට්ටති, එවංසම්පදමිදං වෙදිතබ්බං. සබ්බෙසුපි හීනාදිභෙදො න උද්ධටො, සබ්බෙසං එකන්තහීනත්තා. සහජාතාධිපති ලබ්භමානොපි න උද්ධටො, හෙට්ඨා දස්සිතනයත්තා. ඤාණාභාවතො පනෙත්ථ වීමංසාධිපති නාම නත්ථි. පච්ඡිමද්වයෙ සෙසොපි නත්ථි එව. කස්මා? කඤ්චි ධම්මං ධුරං කත්වා අනුප්පජ්ජනතො, පට්ඨානෙ ච පටිසිද්ධතො.

ඉමෙහි පන ද්වාදසහිපි අකුසලචිත්තෙහි කම්මෙ ආයූහිතෙ, ඨපෙත්වා උද්ධච්චසහගතං, සෙසානි එකාදසෙව පටිසන්ධිං ආකඩ්ඪන්ති. විචිකිච්ඡාසහගතෙ අලද්ධාධිමොක්ඛෙ දුබ්බලෙපි පටිසන්ධිං ආකඩ්ඪමානෙ උද්ධච්චසහගතං ලද්ධාධිමොක්ඛං බලවං කස්මා නාකඩ්ඪතීති? දස්සනෙන පහාතබ්බාභාවතො. යදි හි ආකඩ්ඪෙය්ය ‘දස්සනෙනපහාතබ්බ’-පදවිභඞ්ගෙ ආගච්ඡෙය්ය, තස්මා, ඨපෙත්වා තං, සෙසානි එකාදස ආකඩ්ඪන්ති. තෙසු හි යෙන කෙනචි කම්මෙ ආයූහිතෙ තාය චෙතනාය චතූසු අපායෙසු පටිසන්ධි හොති. අකුසලවිපාකෙසු අහෙතුකමනොවිඤ්ඤාණධාතුඋපෙක්ඛාසහගතාය පටිසන්ධිං ගණ්හාති. ඉතරස්සාපි එත්ථෙව පටිසන්ධිදානං භවෙය්ය. යස්මා පනෙතං නත්ථි, තස්මා ‘දස්සනෙනපහාතබ්බ’-පදවිභඞ්ගෙ නාගතන්ති.

ඉදානි අබ්යාකතපදං භාජෙත්වා දස්සෙතුං කතමෙ ධම්මා අබ්යාකතාතිආදි ආරද්ධං. තත්ථ චතුබ්බිධං අබ්යාකතං – විපාකං කිරියං රූපං නිබ්බානන්ති. තෙසු විපාකාබ්යාකතං. විපාකාබ්යාකතෙපි කුසලවිපාකං. තස්මිම්පි පරිත්තවිපාකං. තස්මිම්පි අහෙතුකං. තස්මිම්පි පඤ්චවිඤ්ඤාණං. තස්මිම්පි ද්වාරපටිපාටියා චක්ඛුවිඤ්ඤාණං . තස්සාපි, ඨපෙත්වා ද්වාරාරම්මණාදිසාධාරණපච්චයං, අසාධාරණකම්මපච්චයවසෙනෙව උප්පත්තිං දීපෙතුං කාමාවචරස්ස කුසලස්ස කම්මස්ස කතත්තාතිආදි වුත්තං. තත්ථ කතත්තාති කතකාරණා. උපචිතත්තාති ආචිතත්තා, වඩ්ඪිතකාරණා. චක්ඛුවිඤ්ඤාණන්ති කාරණභූතස්ස චක්ඛුස්ස විඤ්ඤාණං, චක්ඛුතො වා පවත්තං, චක්ඛුස්මිං වා නිස්සිතං විඤ්ඤාණන්ති චක්ඛුවිඤ්ඤාණං. පරතො සොතවිඤ්ඤාණාදීසුපි එසෙව නයො.

තත්ථ චක්ඛුසන්නිස්සිතරූපවිජානනලක්ඛණං චක්ඛුවිඤ්ඤාණං, රූපමත්තාරම්මණරසං, රූපාභිමුඛභාවපච්චුපට්ඨානං , රූපාරම්මණාය කිරියමනොධාතුයා අපගමපදට්ඨානං. පරතො ආගතානි සොතාදිසන්නිස්සිතසද්දාදිවිජානනලක්ඛණානි සොතඝානජිව්හාකායවිඤ්ඤාණානි සද්දාදිමත්තාරම්මණරසානි, සද්දාදිඅභිමුඛභාවපච්චුපට්ඨානානි, සද්දාදිආරම්මණානං කිරියමනොධාතූනං අපගමපදට්ඨානානි.

ඉධ පදපටිපාටියා දස පදානි හොන්ති. අග්ගහිතග්ගහණෙන සත්ත. තෙසු පඤ්ච අවිභත්තිකානි, ද්වෙ සවිභත්තිකානි. තෙසු චිත්තං ඵස්සපඤ්චකවසෙන චෙව ඉන්ද්රියවසෙන ච ද්වීසු ඨානෙසු විභත්තිං ගච්ඡති, වෙදනා ඵස්සපඤ්චකඣානඞ්ගඉන්ද්රියවසෙන තීසුයෙව. රාසයොපි ඉමෙව තයො හොන්ති. යෙවාපනකො එකො මනසිකාරො එව.

නිද්දෙසවාරෙ චක්ඛුවිඤ්ඤාණං පණ්ඩරන්ති වත්ථුතො වුත්තං. කුසලඤ්හි අත්තනො පරිසුද්ධතාය පණ්ඩරං නාම, අකුසලං භවඞ්ගනිස්සන්දෙන, විපාකං වත්ථුපණ්ඩරත්තා.

චිත්තස්සෙකග්ගතානිද්දෙසෙ චිත්තස්ස ඨිතීති එකමෙව පදං වුත්තං. ඉදම්පි හි දුබ්බලං චිත්තං පවත්තිට්ඨිතිමත්තමෙවෙත්ථ ලබ්භති, ‘සණ්ඨිතිඅවට්ඨිති’-භාවං පාපුණිතුං න සක්කොති. සඞ්ගහවාරෙ ඣානඞ්ගමග්ගඞ්ගානි න උද්ධටානි. කස්මා? විතක්කපච්ඡිමකඤ්හි ඣානං නාම, හෙතුපච්ඡිමකො මග්ගො නාම. පකතියා අවිතක්කචිත්තෙ ඣානඞ්ගං න ලබ්භති, අහෙතුකචිත්තෙ ච මග්ගඞ්ගානි. තස්මා ඉධ උභයම්පි න උද්ධටං. සඞ්ඛාරක්ඛන්ධොපෙත්ථ චතුරඞ්ගිකොයෙව භාජිතො. සුඤ්ඤතවාරො පාකතිකොයෙව. සොතවිඤ්ඤාණාදිනිද්දෙසාපි ඉමිනාව නයෙන වෙදිතබ්බා.