9. නිබ්බෙධික සූත්‍ර වර්ණනාව
නවවැන්නෙහි විනාශ නොකළවිරූ නොපැලූවිරූ ලොභස්කන්ධ ආදීන් වනසයි පළාලයි යන්නෙන් නිබ්බෙධිකපරියායො නමි, වනසන කරුණ යන අරුත්ය. නිදාන සම්භවො යනු කාමයන් යොමුකරයි ඉපදීමේ සමත්බවින් පවරයිනුයි නිදානං නමි, එයින් හටගනීනුයි සම්භවො නමි. නිදානයම සම්භවයෙනුයි නිදාන සම්භවොයි, වෙමත්තා යනු වෙන්වෙන් කිරීමයි,
කාමගුණා යනු කැමති වියයුතු යන අරුතින් කාමයෝයි බැඳීම් අරුතින් ගුණයෝයි, අන්තගුණං යනාදියෙහි මෙනි, චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යා යනු චක්ෂුර්විඥානයෙන් දැකිය යුතු යි, ඉට්ඨා යනු බලාපොරොත්තු දේ වේවා හෝ නොවේවා ඉටු අරමුණු බවට පත්වූ යන අරුත්ය. කන්තා යනු කමනීයවූයි, මනාපා යනු සිත්වඩනාවූයි, පියරූපා යනු ප්‍රියස්වභාවය ඇතිවූයි, කාමුපසංහිතා යනු අරමුණ කොට උපදිනු ලබන කැමැත්තෙන් එළවන ලද්දාවූයි, රජනීයා යනු රාගය ඉපදීමට හේතුවූයි, නෙතෙ කාමා යනු මොවුහු කැමතිවීම් අර්‍ත්‍ථයෙන් කාමයෝ නම් නොවෙත්, සංකප්පරාගො යනු සංකල්ප වශයෙන් උපන් රාගයයි, කාමො යනු මෙය කාමය දුරුකිරීම සඳහා පිළිපන් දේවලින් දුරුකළ යුතුය, කැමතිවීමේ අරුතින් කාම නමි, චිත්‍රානි යනු විසිතුරු විසිතුරු වූ අරමුණුයි,
ඵස්සො යනු එක්ව උපන් ස්පර්‍ශයයි, කාමයමානො යනු කාමය කැමැති වන්නේයි, තජ්ජං තජ්ජං යනු ඒ ඒ ජාතියට අයත්වූයි, පුඤ්ඤාභාගියං යනු දිව්‍යකාමයන් පතා සුචරිතය පිරීමෙන් දෙව්ලොව උපන්නාගේ ආත්මභාවය පුඤ්ඤභාගිය (පුන්‍ය පක්ෂයෙහිවූ) නමි, දුසිරිත් පිරීමෙන් අපායෙහි උපන්නාහුගේ (ආත්මභාවය) අපුඤ්ඤභාගිය නමි, අයං වුච්චති භික්ඛවෙ කාමානං විපාකා යනු මෙය දෙවැදෑරුම් කාම ප්‍රාර්ථනාව නිසා උපන් බැවින් කාමයන්ගේ විපාකයයි කියනු ලැබෙයි, සො ඉමං නිබ්බෙධිකං යනු ඒ භික්ෂුව සතිස් තැන්හි විනිවිද යන මේ උතුම් පැවැත්ම දනියි, කාමනිරොධං යනු කාමයන්ගේ නැතිවීමෙන් මෙසේ ලද නම් ඇත්තේයි, මෙතැන්හිදී බ්‍රහ්මචර්ය සංඛ්‍යාත වූ මාර්‍ගයම කාමනිරොධ යයි කියනලදි,
සාමිසා යනු කෙලෙස් ආමිසයෙන් යුක්ත වූවෝයි, මේ ක්‍රමයෙන් සියලු වාරයන්හි අර්‍ත්‍ථය දතයුතුයි, තවද මෙහි වොහාරවෙපක්කං යනු ව්‍යවහාර විපාකයයි, කථා සංඛ්‍යාතවූයේ ව්‍යවහාරයයි, සංඥාවෙන් (හැඟීමෙන්) විපාකය නමි, යථා යථා නං යනු මෙහි නං යනු නිපාත මාත්‍රයකි, මෙසේ යම්හෙයකින් යම් යම් ලෙස දනීද එසේ එසේ එබඳු සංඥා ඇත්තේ වෙමැයි කියයි, එහෙයින් ව්‍යවහාර විපාක ඇත්තේයි අරුත්ය.
අවිජ්ජා යනු අට තැනෙක්හි නොදැනීම වූ බලවත් අවිද්‍යාවයි, නිරයට යවන්නේනුයි නිරයගාමිනියා නමි, නිරයෙහි උපදවන ප්‍රත්‍යයෝයි අරුත්ය, සෙසු තැන්හි ද මේ ක්‍රමයමැයි, චෙතනාහං යනු චෙතනං අහං යන පද දෙකයි, මෙහි සියල්ල ඇතුඑවන්නා වූ පිළියෙල කරන චේතනාව ගන්නා ලදි, චෙතයිත්වා යනු දොරටුවට පැමිණි චේතනාවයි, මනසා යනු චෙතනාව හා යෙදුණු සිතෙනි, නිරයවෛදනියං යනු නරකයෙහි විපාක දෙන්නාවූයි, සෙසු තැන්හි ද මේ ක්‍රමයමැයි, අධිමත්තං යනු බලවත් දුකයි, දන්ධවිරාගං යනු බරවූ ඉක්මණින් වහා දුරු නොවන දුකයි, උරත්තාළිං කන්දති යනු උරයට ගසමින් හඬයි, පරියෙට්ඨිං යනු සොයාබැලීමයි (පර්‍ය්‍යෙෂණයයි). එකපදං දීපදං යනු පද එකක් ඇති මන්ත්‍රයක් හෝ පද දෙකක් ඇති මන්ත්‍රයක් හෝයි, කවරෙක් මන්ත්‍රය දනිත්දැයි අරුත්ය, සම්මොහවෙපක්කං යනු සම්මොහ විපාකයයි, දුකේ සම්මොහය යනු ප්‍රවෘත්ති විපාකය නමි, දෙවැනි පදයෙහි ද මේ ක්‍රමයමැයි, පර්යේෂණය ද එහි නිෂ්‍යන්ද (ප්‍රවෘත්ති) විපාකය නමි, මේ සූත්‍රයෙහි සසර හා නිවන කියන ලදි.
10. සීහනාද සූත්‍ර වර්ණනාව
දසවැන්නෙහි ආසභං ඨානං යනු ශ්‍රේෂ්ඨ වූ නිසල තැනයි, සීහනාදං යනු අභීත නාදයයි. ප්‍රධාන නාදයයි, බ්‍රහ්මචක්කං යනු පටිවෙධඤාණය හා දෙසනා ඤාණය නම් වූ ශ්‍රේෂ්ඨ ඥානචක්‍රයයි, ඨානඤ්ච ඨානතො යනු කාරණයෙන් කාරණය යනුයි, යම්පි යනු යම් කරුණකිනි. ඉදම්පි තථාගතස්ස යනු ඨානාඨාන ඤානයත් තථාගතයන් වහන්සේගේ තථාගත බලයත් නම් වෙයි, මෙසේ සියලු පදයන්හි අර්‍ත්‍ථය දතයුතුය. කම්මසමාදානානං යනු පිළිගෙන (සමාදන් වී) කළ කුශලාකුශලකර්‍මයන්ගේයි, කර්‍මයම හෝ කම්මසමාදාන නමි, ඨානසො හෙතුසො යනු ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් මෙන්ම හේතූන්ගෙන් ද යනුයි, එහි ගති, උපධි, කාල, ප්‍රයොග යන මේවා විපාකයට ප්‍රත්‍යයයි, කර්‍මය හේතුවයි, ඣානවිමොක්ඛසමාධිසමාපත්තීනං යන සතර ධ්‍යානයන්ගේ විමොක්ෂ අටේ සමාධි තුනේ අනුපුර්‍වසමාපත්ති නවයේයි, සංකිලෙසං යනු පිරිහීම් පක්ෂයෙහි වූ ධර්‍මයයි, වොදානං විශේෂ පක්ෂයෙහි වූ ධර්‍මයයි, වුට්ඨානං යනු “වොදානම්පි වුට්ඨානං තම්හා සමාධිමහා වුට්ඨානම්පි වුට්ඨානං”යි මෙසේ කියන ලද ප්‍රගුණ ධ්‍යානය මෙන්ම භවඞ්ගඵලසමාපත්තීහු ද යනුයි, යට යටවූ ප්‍රගුණ ධ්‍යානය මත්තෙහි මත්තෙහි වූ ධ්‍යානයට පදට්ඨානය වෙයි, එහෙයින් වොදානම්පි වුට්ඨානංයි කියන ලදි. භවාඞ්ගයෙන් සියලු ධ්‍යානයන්ගෙන් නැගීසිටීම වෙයි, පලසමවතින් නිරොධසමාපත්තියෙන් නැගීසිටීම වෙයි. එය සඳහා තම්හා තම්හා සමාධිම්හා වුට්ඨානම්පි වුට්ඨානංයි කියන ලදි, අනෙකවිහිතං යනාදිය විසුද්ධිමග්ගයෙහි විස්තර කරන ලදී, ආසවක්ඛය ඤාණය යට කියනලද අර්‍ත්‍ථය ඇත්තේම වේ. මුල් ඥාන තුනේ විස්තර කථාව කැමත්තහු විසින් මජ්ඣිමට්ඨකථාවෙහි මහාසීහනාද වර්ණනාව බැලිය යුතුය, සමාහිතස්ස යනු එකඟ වූ සිතේයි, සමාධිමග්ගො යනු සමාධිය මේ ඥානයෙන් ලබාගැනීම සඳහා උපායයි, අසමාධි යනු එකඟ නැති බවයි, කුම්මග්ගො යනු වැරදි මගයි, මේ සූත්‍රයෙහි තථාගතයන් වහන්සේගේ ඥානබලය කියන ලදි.
සයවැනි වර්‍ගයයි.
2. අනාගාමී වර්ගය
1-3. අනාගාමිඵල ආදි සූත්‍ර වර්ණනා
සත්වැනි වර්‍ගයේ පළමු සූත්‍රයෙහි අස්සද්ධියං යනු අශ්‍රද්ධභාවයයි, දුප්පඤ්ඤතං යනු ප්‍රඥාව නැති බවයි, දෙවැන්නෙහි පමාදං යනු සිහියෙන් තොරව විසීමයි, තෙවැන්නෙහි ආභිසමාචාරීකං යනු උත්තම සමාචාරවූ වත් වශයෙන් පැණවූ සීලයයි, සෙඛං ධම්මං යනු ශෛක්ෂයන් වශයෙන් පැනවූ ශීලයයි, සීලානි යනු සතර මහා ශීලයෝයි.