කච්චායනව්‍යාකරණං - කච්චායන හිමි 1913.pdf

කච්චායන මහාථෙරයන් වහන්සේ විසින් විරචිත පාලි භාෂාවේ ප්‍රමුඛතම හා ප්‍රාථමිකතම ව්‍යාකරණ ග්‍රන්ථය වන කච්චායනව්‍යාකරණං කෘතියෙහි මුද්‍රිත සංස්කරණයකි.

මෙම කෘතිය බුත්ගමුවේ ගණේගොඩැල්ල විහාරවාසී, හික්කඩුවේ ශ්‍රී සුමංගල නාහිමියන්ගේ සහ බටුවන්තුඩාවේ දේවරක්ඛිත පණ්ඩිතයන්ගේ ශිෂ්‍යවර ගුණරතන ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් සංශෝධනය කර සකස් කර ඇත. 1913 දී ඇම්. යූ. සුබසේරිස් පෙරේරා සහ බී. ඇල්. පෙරේරා යන මහතුන්ගේ ප්‍රකාශනයෙන් කොළඹ විද්‍යාසාගර යන්ත්‍රාලයේ මුද්‍රණය කරවා ඇත.

මෙහි ආරම්භයේ පාලි භාෂාවෙන් යුත් දීර්ඝ ‘කච්චායනව්‍යාකරණ සරූප විඤ්ඤාපනං’ නම් ප්‍රස්තාවනාවක් අන්තර්ගත වන අතර, එහි මාගධී භාෂාව, ත්‍රිපිටක පාඨ සහ කච්චායන සූත්‍ර පිළිබඳ ඓතිහාසික හා ව්‍යාකරණානුකූල හැඳින්වීමක් ඇතුළත් වේ.

කච්චායනව්‍යාකරණ සරූප විඤ්ඤාපනං.

නමත්ථු සම්මාසම්බුද්ධස්ස.

කච්චායන ව්‍යාකරණං නාම පාවචනස්ස සද්දලක්ඛණදීපකං සෙට්ඨං ව්‍යාකරණස්සත්ථන්ති බුද්ධිමන්තෙහි අවගතං—තමෙව පමුඛං ජිනවචනප්පයොගධං ව්‍යාකරණං ජාතං, නෙව තතො පුබ්බෙ ජින වචනස්ස විත්ථාරතො සද්දලක්ඛණං කෙනචි කතං අත්ථි-ඉදං හි මාගධිභාසාය ව්‍යාකරණං කස්මා ජිනවචනස්සෙව ව්‍යාකරණන්ති වුච්චතෙ-සා හි මාගධි මුල භාසානාම—වුත්තඤ්ච.

“සා මාගධි මූලභාසා නරා යායාදිකප්පිකා බ්‍රහ්මානො චස්සුතාලාපා සම්බුද්ධාචාපි භාසරෙ”ති.

ආදිකප්පිකානං මනුස්සානං ච, බ්‍රහ්මානඤ්ච, අස්සුතවචනානං බාලකානඤ්ච, සම්බුද්ධානඤ්ච, භාසා මූලභාසානාම-සා කිර ගොතම බුද්ධකාලෙ ච මගධ ජනපදවාසීනං භාසා අහොසී පි ලොකිය ජනානං නො තථාගතස්ස ච තථාගත සාවකානං ච විය සුද්ධා වා මඤ්ජු වා අහොසි-කථං ඤායතෙ? ගොතම සම්බුද්ධ කාලෙ ච නිග්ගන්ථානං පාඨෙසු පදයුත්ති වා ක්‍රියාකාරකසම්බන්ධො වා නෙව බුද්ධානං විය වා බුද්ධ සාවකානං විය වා අහොසි, තථාහි මක්ඛලි ගොසාලස්ස මාගධිකපාඨා “එකුනපඤ්ඤාස ආජීවසතෙ, එකුන පඤ්ඤාස පරිබ්බාජකසතෙ, එකුනපඤ්ඤාසනාගාජීවසතෙ, වීසෙ ඉන්ද්‍රිය සතෙ, තිංසෙ නිරයසතෙ” එවමාදයො, එත්ථ “වීසෙ ඉන්ද්‍රිය සතෙ”ති වීසං ඉන්ද්‍රියසතානීති අත්ථො, “තිංසෙ නිරයසතෙ” ති තිංසතිනිරයසතානීති අත්ථො—සන්තෙපි කත්ථචි සත්තදස්සස්ස පදවත්තා බහුවචනෙ යුජ්ජතිපි—“වීසෙ ඉන්ද්‍රියසතෙ, තිංසෙ නිරයසතෙ” ඉච්චාදයො පාඨා බුද්ධබුද්ධසාවකපාඨෙ නානුගච්ඡන්ති—“චුල්ලාසීති මහාකප්පුනො සතසහස්සානි යානි බාලෙ ච පණ්ඩිතෙ ච සංධා විත්වා, සං සරිත්වා දුක්ඛස්සන්තං කරිස්සන්තී”ති-එත්ථ “මහාකප්පු නො”ති-මහාකප්පානං-“බාලෙ ච පණ්ඩිතෙ චා”ති පි පදානි සද්ද සත්ථවිදූහි සුත්තකාරකෙහි පච්චත්ත බහුවචනත්තා ගහෙතබ්බානි ති මඤ්ඤමානෙහි සුත්තානි කතානීපි බුද්ධබුද්ධසාවකපාඨෙසු හීය්‍යෙය්‍යා නදිස්සන්ති—තස්ස මක්ඛලිගොසාලස්ස පාඨා න සුද්ධ මාගධිකා විය දිස්සන්ති—නෙව කත්ථඤ්චි සම්බුද්ධස්ස වා බුද්ධසාව කානං වා පාඨා විය මඤ්ජු ලලිතා,

පූරණස්ස කස්සපස්ස පාඨා ඉතො පසත්ථතරා, ඉමෙ අජිතස්ස කෙසකම්බලිනො පාඨා—“පඨවි පඨවිකායං අනුපෙති අනුපි ගච්ඡති

ආපො ආපො කායං අනුපෙති අනුපි ගච්ඡතී”ති-එත්ථ “අනුපි ගච්ඡතී”ති අනුගච්ඡතීති අත්ථො-ඉමෙ පකුද්ධස්ස කච්චායනස්ස පාඨා—“පඨවි කායො, ආපො කායො, තෙජො කායො, වායො කායො, සුඛෙ දුක්ඛෙ ජීවෙ සත්තමෙ සත්තකායා අකතා, අකතවිධා, අනිම්මිතා අනිම්මාතා, වඤ්ඣා, කූටට්ඨා, එසිකට්ඨා යී ඨිතා”—එත්ථ “සුඛෙ දුක්ඛෙ ජීවෙ”ති, සුඛං දුක්ඛං ජීවොති අත්ථො.

එවමාදීහි පාඨෙහි තෙසං නිග්ගන්ථානං මාගධී භාසා සම්බුද්ධස්ස සම්බුද්ධසාවකානං ච භාසාය විසදිසා බාළ්හං—නෙව බුද්ධාදීනං විය සාත්ථසබ්‍යඤ්ජනාදි ගුණෙහි පරිපුණ්ණා පරිසුද්ධා සිලිට්ඨා වා විසදබ්‍යාකරණ ලක්ඛණ සම්පන්නා වා-තථාපි යෙ යෙ තෙසං පාඨා දීඝනිකායාදිසු පඤ්චසු නිකායෙසු සුත්තෙනාගතා සුත්තපරියාපන්නා තෙසම්පි නිරුක්තිලක්ඛණානං සුද්ධමාගධ භාසාය අභෙදාකරණ නයෙන කච්චායනත්ථෙරාදීහි සුත්තකාරකෙහි සුත්තානි කතානි— තස්මා සම්මාසම්බුද්ධකාලෙ පි මාගධානං මනුස්සානං යා සාධාරණා ගාමි කාදීනං භාසා නෙව සා සුද්ධමාගධී භාසාති වුච්චති, පොරාණා පන වෙදිකා සක්කතභාසා කත්ථඤ්චි සුද්ධමාගධභාසං අනුගච්ඡති, තත්ථ දෙවෙහිතිවාදීනි කරණ බහුවචනාදි රූපානි සභාවෙන කත්ථඤ්චි මාගධ සද්දලක්ඛණං අනුගච්ඡන්ති-සම්බුද්ධස්ස ච තං සාව කානඤ්ච භාසා සුද්ධමාගධභාසා නයෙන සබ්බීතිකිරියෙහි අර හන්තෙහි සබ්බිතා, තස්මා තෙපිටකං බුද්ධවචනං සාට්ඨකථං සුද්ධ මාගධික භාසිකං හොති—තඤ්ඤෙතොගධා නිග්ගන්ථානං බ්‍රාහ්මණාදී නඤ්ච පාඨා තඤ්චෙවෙනෙතො ගතාපි තෙසම්පි පාඨානං ච කිඤ්චි මත්තෙන විසදිසතා හෙට්ඨා වුත්තනයෙන ඛායති—ගච්ඡන්තෙ පන කාලෙ සම්බුද්ධසාවකානම්පි පාඨෙසු කත්ථඤ්චි කිඤ්චි මත්තන්තරෙන විසදිසතා ජාතානි මඤ්ඤෙ-යථා තස්ස භගවතො අරහතො පරි නිබ්බාණතො සාතිරෙකානං ද්වින්නං වස්සසතානමච්චයෙ පාටලී පුත්තෙ නාම තතියො ධම්මසංගීති මොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙර පමුඛෙන ඛීණාසවසහස්සෙන කතා—තස්මිං ඛීණාසව භික්ඛුසඞ්ඝමජ්ඣෙ මහාඛීණාසවෙන මොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරෙන භගවතා සම්මා සම්බුද්ධෙන දින්නනයෙ ඨත්වා පරවාදෙ මද්දන්තෙන කථාවත්ථුප්ප කරණං පකාසිතං, තස්මිං කථාවත්ථුප්පකරණෙ පාලි ධම්මසඞ්ග ණීප්පකරණාදීසු අඤ්ඤෙසු අභිධම්මප්පකරණෙසු පාලියා කිඤ්චි මත්තෙන විසදිසා ජාතා—සාහි පාලී තෙන මහාඛීණාසවෙන තංකා ලිකානං සුඛබොධනයෙන භාසිතා විය ඛායති—“පුග්ගලො උප ලබ්භති සච්ඡිකට්ඨපරමත්ථෙනාති ආමන්තා, යො සච්ඡිකට්ඨපර මතො තතො සො පුග්ගලො උපලබ්භති, සච්ඡිකට්ඨ පරමත්ථෙ නාති නහෙවං වත්තබ්බෙ” එවමාදි—තථාපි යො යො වචන විසෙසො දිස්සති, තස්සාපි සාධනනයෙන කච්චායනත්ථෙරාදීහි සුත්තානි කතානි.

සුත්තානි කරොන්තා පන සුත්තකාරකා ථෙරා භිය්‍යො සො මතානාය සක්කතව්‍යාකරණානි අනුගතා, කච්චායනාචරියෙනාපි විභත්තිරූප නිරූපනත්ථං සුත්තං කරොන්තෙන “සියො අංයො නාහි ස්මාහි සංනං ස්මාහි සංනං ස්මිංසු” නි සුත්තං කතං-තත්ථ හි විභත්ති පච්චත්තෙන පඨමාය එකවචනෙ දිස්සතිපි ආදෙසං විනා සිවචනෙන සිද්ධං පච්චත්තෙකවචනං නදිස්සති-අකාරන්තපුල්ලිඞ්ගෙහි සෙහි කෙහීචි ඔකාරාදෙසො පපොන්ති—කෙහීචි ආකාරාදෙසං-අකාරන්තෙහි නපුංසක ලිඞ්ගෙහි අමාදෙසං-ආලපනං පඤ්ච කත්ථි එකාරාදෙසමුපෙන්ති, සෙසෙහි ලොපමාපජ්ජතෙ—අඤ්ඤෙසු පන යෙ ආදෙසා සරූපෙනාපි නාමතො පරං පච්චත්තමුපගච්ඡන්ති ආදෙසාදීහි විකාරප්පත්තාපි-සක්කතසද්දෙහි පරෙ සිකාරෙ උච්චාරණත්ථං පයුත්තෙකාරරහිතො කෙවලස්කාරො හුංඛා තනනිස්සයභූතවිසග්ගගතං ගච්ඡති, සංහිතාය සකාරරූපෙනාපි නිට්ඨති, තස්මා සිකාරො සක්කතභාසාය පඨමෙකවචනෙ උචිතො හොති, තං නිස්සාය සක්කතව්‍යාකරණමනුගච්ඡන්තෙන කච්චාය නෙනාචරියෙන මාගධිකව්‍යාකරණෙපි සිකාරො පච්චත්තෙකවචන වසෙන ගහිතො,

සඤ්ඤාධිකාරෙපි-“ පරසමඤ්ඤා පයොගෙ”ති සුත්තෙන එව “යාව පන සක්කතගන්ථෙසු සමඤ්ඤා ඝොසාති වා අඝොසාති වා තා පයොගෙ සති එත්ථාපි යුජ්ජන්තෙ” ති වුත්තායච යායා ඝොසා ඝොසාදිසමඤ්ඤා සක්කතව්‍යාකරණෙසු ආගතා තාසං පයොගෙ සති මාගධිකභාසායාපි ගහෙතබ්බතා වුත්තා-මාගධිකාය පාලිභාසාය කච්චායනබ්‍යාකරණතො පොරාණකතරං විත්ථාරගතං බ්‍යාකරණං නදිස්සති, මොග්ගල්ලායන සද්දනීතියොපි තතො නවකතරා - පොරාණිකං පධානං හි කච්චායනං ව්‍යාකරණං සක්කතබ්‍යාකරණා නුගතං තන්නිස්සිතං-තථාපි වෙදික බ්‍යාකරණං මාගධබ්‍යාකරණා නුගතං දිස්සති—තස්මා මාගධීභාසා සක්කතභාසාතො පොරාණික තරං යෙවාති ඛායති-මාගධී භාසා බ්‍රහ්මානමාදිකප්පිකනරානඤ්ච සම්බුද්ධානඤ්ච අස්සුතාලාපානඤ්ච භාසාති පාකටා, තතො ච සො අත්ථො සිද්ධො-සා පන භාසා ධම්මාසොකනරින්දකාලෙ ජම්බුදීපෙ සක්කතභාසාය චෙව චණ්ඩභාසීභූභාසාදීහි ච සම්මිස්සා හුත්වා ඨිතාවිය දිස්සති-සොහි අත්ථො තස්ස ධම්මාසොකස්ස සිලාලෙඛාහි ඛායති- තත්ථහි “ඉයං ධම්මලිපි දෙවානං පියෙන පියදසිනාරඤ්ඤා ලෙඛා පිතා”—ඉච්චාදයො පාඨා දිස්සන්ති—තත්ථ “ඉයං ධම්මලිපි” එව මාදිනා ඉබනින්දිට්ඨස්ස පාඨස්ස, අයං ධම්මලිපි දෙවානං පියෙන පියදස්සෙන රඤ්ඤා ලෙඛාපිතාති අත්ථො-එවමාදීහි සිලාලෙඛ පාඨෙහි තස්ස දෙවානං පියස්ස පියදස්සස්ස නාම ධම්මාසොකස්ස

මහාරඤ්ඤස්ස කාලෙ මාගධීභාසා ජම්බුදීපෙ පාටලිපුත්තනගරාදිසු සක්කතචණ්ඩභූභාසාදීහි සම්මිස්සා වොහාරප්පත්තා නි ඛායන්ති, නොව සා සුද්ධමාගධී භාසා-සම්බුද්ධස්ස දෙසනාවචනානුකූලා පාල්‍යට්ඨකථා දීසු ආගතා භාසායෙවහි සුද්ධමාගධභාසා—සා යෙව මූලභාසාතිපි වුච්චති—වුත්තඤ්ච බොධිවංසෙ—“අහමිදානි අසෙසදෙසවාසීනං සුබොධං කරොන්තො සබ්බජනූනං මූලභාසාය මාගධාභිධානාය දසබලස්ස දෙසනාවචනමාලානුකූලාය වාචාය රචයන්තො අභිරමෙ සාධු ජනං පරිභොසෙය්‍යං” ති—යා පන ජම්බුදීපිකානං නවීනං නාටකෙසු වුත්තා මාගධී භාසා සා නෙව සුද්ධමාගධභාසා - සා හි මගධෙසු ගාමවාසීනං කාලෙන කාලං ව්‍යාකුලී හුතා ආකුලිතා මාගධීති වෙදිතබ්බා.

කච්චායනාචරියෙන දසබලස්ස දෙසනාවචනමාලානුකූලාය සුද්ධමාගධභාසාය තදභෙත්තාගතානමඤ්ඤෙසඤ්ච පාඨානං ව්‍යාකර ණං රචිතං-තං හි සබ්බසො තදත්ථං සාධෙති අඤ්ඤත්‍ර කත්ථචි සබ්බි තතමත්තෙන-තං හි ව්‍යාකරණං සබ්බත්ථ පත්ථං, සස්‍යාමමරම්මාදීසු රටෙසු පොත්ථකවිසදිසතාය කත්ථඤ්චි නානාවිධතං පත්තං— තත්ථ තත්ථ සඤ්ඤසඤ්චිදූනං ඉච්ඡාවසෙන බහුදාහරණපක්ඛෙපෙන චෙව සබ්බිපනෙනව පොත්ථකානං විසදිසතා ජාතා-කච්චායන වණ්ණනා මුඛමත්තදීපනාදීසු තබ්බණ්ණනාසු ච ආචරියානං මත වසෙන සුත්තවිභාගාදීනං නානත්තං යත්ථ කත්ථචි දිස්සති-යානි කානිචි සුත්තානි ච තෙසු තෙසු පොත්ථකෙසු අඤ්ඤථඤ්ඤථා දිස්සන්ති—“සබ්බෙච්චවන්ති—එහෙඤ්ඤං”ති ද්වෙ සුත්තානි, කත්ථචි “සබ්බෙවන්ති-එහෙඤ්ඤං” ඉච්චාදිනා නයෙන විසදිසානි ජාතානි, තෙසං විසදිසතාය කාචි අත්ථපරිහානීති නදිස්සති. යෙසුයෙසු පොත්ථ කෙසු විසදිසතාය, යෙන යෙනත්ථපරිහාණී භවෙය්‍යාති ඛායන්ති, තෙසු භෙදෙසු යො යුත්තතරොති අම්හාකං ඛමති සො යෙවමෙහි ගහිතො—නානාරටෙසු ලිඛිතානි බහුනි පොත්ථකානි සමාහරිත්වා සංසන්දෙත්වා ඔලොකිතානි, තෙසු යෙසු කෙසුචි පොත්ථකෙසු “පුථ ඉච්චෙතස්ස සරෙ පරෙ”ති පාඨො අඤ්ඤෙසු “පුථ ඉච්චෙතස්ස අනෙන සරෙ පරෙ ති එවමාදිනා විසදිසතාපි දිස්සති, තෙසු වුත්තන්ති විසෙසෙසු යෙනත්ථපරිහාණී නහොති, සො තථෙව ගහිතො-කච්චා යනගතෙ පොත්ථකෙසු අදිස්සමානානි සුත්තානි මුඛමත්තදීපනියං එකතිංසමත්තානි දිස්සන්ති, තානි පන “තෙසං පරමුභයප්පතන්ති මහි”—“සෙසා කම්මකරණසම්පදානාපාදානසාම්‍යාදීනිද්දෙසෙසු ච”— “තතියාය ච දුතියා” එවමාදීනි-තානි කච්චායනග්ගන්ථතො අධිකා නීති තක්කායාම—ඉදං හි සංසොධිතං කච්චායනවණ්ණනාදීහි අවි රුද්ධං, කච්චායනව්‍යාකරණං පරිපුණ්ණන්ති මඤ්ඤාම, තත්ථ තත්ථ

අධිකානීපි සුත්තානි යොජෙත්වා, ලිඛිතපොත්ථකෙහි ගණෙත්වා ගණ්හන්තා ඉතොධිකානි සුත්තානීති මඤ්ඤන්ති තථාපි සිද්ධීයා චෙව වණ්ණනාහි ච සමෙත්වා ඔලොකෙතුපක්ඛිතා.

ඉධ යත්ථ කත්ථචි අක්ඛරූනාධිකා විපරීතා තා සියාපි නදුක්කරං සුතතවුද්ධෙහි සංසන්දනාදිනා පරිසොධනන්ති.

ඉදං මයා බුද්ධගාමෙ ගණැත්ථලවිහාරමජ්ඣාවසනෙන බටු වනතුඩාවෙහි පාකටස්ස දෙවරක්ඛිතස්ස ආචරියස්ස චෙව විද්‍යොදය පරිවෙණාධිපති භූතස්ස ත්‍රිපිටකවාචීස්සරස්ස සිරිසුමංගලාභිධානස්ස යතිස්සරස්ස ච සිස්ස භූතෙන ගුණරතනත්ථෙරෙන මමා චරියභූතස්ස සිරිසුමංගලාභිධානස්ස යතිස්සරස්ස ථෙරවරස්ස උපත්ථම්භං නිස්සාය සංසොධිතං.

ඉදඤ්ච විඤ්ඤාපනං තෙනෙවාචරියෙන ලිඛිත්වා දින්නන්ති. M. GOONARTANA.

M. GOONARTANA.