කච්චායනය ව්‍යාකරණය සහ හැඳින්වීම.pdf

කච්චායන ව්‍යාකරණය යනු පාලි භාෂාව හැදෑරීම උදෙසා සම්පාදිත ප්‍රමුඛතම හා ප්‍රචලිතම පාලි ව්‍යාකරණ ග්‍රන්ථයයි. මහාකච්චායන මහරහතන් වහන්සේ විසින් සූත්‍ර රචනා කරන ලදැයි සම්ප්‍රදායිකව පිළිගැනෙන මෙම කෘතියේ සූත්‍ර, වෘත්ති සහ උදාහරණ මෙන්ම සිංහල සන්නය ද මෙහි අන්තර්ගත වේ.

මෙහි අඩංගු සන්නය කොළඹ මාළිගාකන්දේ විද්‍යොදය පිරිවෙණේ උපප්‍රධානාචාර්යවරයාව වැඩවිසූ පූජ්‍ය හේයියන්තුඩුවේ සිරි දේවමිත්ත නාහිමිපාණන් වහන්සේ විසින් 1904 වර්ෂයේ දී සම්පාදනය කරන ලද්දකි. ප්‍රාචීන භාෂෝපකාර සමාගමේ විභාග හදාරන විද්‍යාර්ථීන්ගේ ප්‍රයෝජනය පිණිස විද්‍යොදය පිරිවෙන් ආදිශිෂ්‍ය සංගමයේ ප්‍රධාන ලේකම් වැගම පියරතන හිමියන්ගේ සංස්කාරකත්වයෙන් සහ එස්. ගොඩගේ ආයතනයේ සහයෝගයෙන් 1995 දී මෙය මුද්‍රණය කරවා ඇත.

ග්‍රන්ථාරම්භයේ ඇති දීර්ඝ පෙරවදන මගින් කච්චායන, මොග්ගල්ලායන හා සද්දනීති යන ප්‍රධාන පාලි ව්‍යාකරණ සම්ප්‍රදායයන් ත්‍රිත්වය, පාණිනී හා කාතන්ත්‍ර සංස්කෘත ව්‍යාකරණ ඇසුර, සූත්‍ර වර්ගීකරණය සහ ව්‍යාකරණ ඉගැන්වීමේ ක්‍රමවේද පිළිබඳ විද්වත් විවරණයක් සපයා තිබේ.

පෙරවදන

කච්චායන ව්‍යාකරණය

පාලි භාෂාව පිළිබඳ ව ප්‍රධාන ව්‍යාකරණ සම්ප්‍රදාය තුනක් ප්‍රචලිත ව ව්‍යවහාරයෙහි පැවති බව පෙනේ.

එනම් :- i. කච්චායන ව්‍යාකරණ සම්ප්‍රදාය ii. මොග්ගල්ලායන ව්‍යාකරණ සම්ප්‍රදාය iii. සද්දනීති ව්‍යාකරණ සම්ප්‍රදාය යනුවෙනි.

කච්චායන ව්‍යාකරණ සම්ප්‍රදාය :-

දැනට විද්‍යාමාන පාලි ව්‍යාකරණ කෘති අතුරෙන් පැරණි ම ග්‍රන්ථය ලෙස සැලකෙන්නේ කච්චායන ව්‍යාකරණය යි. මෙය ශ්‍රී ලංකාවේ බෙහෙවින් ජනප්‍රිය වූ පාලි ව්‍යාකරණ සම්ප්‍රදායේ මූලික ග්‍රන්ථය යි. මෙහි කතුවරයා “බුදුරදුන් ජීවමාන කාලයේ අවන්ති ජනපදයෙහි විසූ බුද්ධශ්‍රාවක මහාකච්චායන මහරහතන් වහන්සේ ය” යනු ථෙරවාදී සම්ප්‍රදායයෙහි පිළිගැනීම යි. මහාකච්චායන තෙරුන් වහන්සේ පූර්ව ප්‍රාර්ථනා වශයෙන් කච්චායනය ද, මහානිරුක්තිප්පකරණය ද, නෙත්තිප්පකරණය ද යනුවෙන් ප්‍රකරණ තුනක් ප්‍රකාශ කරණ ලදැ’යි අංගුත්තරනිකාය ටීකාවේ සඳහන් වන බව සුභූති නාහිමියෝ පවසති. එහි සූත්‍ර පමණක් මහාකච්චායන තෙරුන් විසින් රචනා කරණ ලද බවත්, ‘සංඝනන්දි සහ බ්‍රහ්මදත්ත’ යන භික්ෂූන් වහන්සේලා දෙනම විසින් කච්චායනයෙහි වෘත්ති හා උදාහරණ රචනා කරණ ලද බවත් බුද්ධදත්ත නාහිමියෝ පවසති.

කච්චායනෙන කතො යොගො - වුත්ති ච සංඝනන්දිනා පයොගො බ්‍රහ්මදත්තෙන - න්‍යාසො විමලබුද්ධිනා

මේ පිළිබඳ ව පර්යේෂණය කළ මහාචාර්ය මලලසේකර මහතා මෙසේ සඳහන් කර ඇත.

‘අර්ථ විවරණය පිළිබඳ විභාගයක් වශයෙන් විශේෂ ධර්ම ව්‍යාඛ්‍යාන ග්‍රන්ථයක් වන නෙත්තිප්පකරණය බුදුරදුන් ධරමාන සමයෙහි ජීවත් වූ ශ්‍රේෂ්ඨතම විභජ්ජවාදී දේශකයාණන් වන මහාකච්චායන හිමියනට ම පැවරිය යුතු බව සැලකිය යුතු ය. අවන්ති ජනපදයෙහි විසූ ආචාර්ය පරම්පරාව තරමක් හුදෙකලාව වෙසෙමින් එකිනෙකට සම්බන්ධ විෂයයන් දෙකක් වන ව්‍යාකරණය සහ විභාග කරණ ක්‍රමයක් ද දියුණු කරන්නට ඇත. එහෙයින් මෙම සංක්ෂිප්ත සූත්‍රවල කර්තෘත්වය මහාකච්චායන හිමියන්ට අයත් ලෙස පිළිගැනීම සාධාරණ වන්නේ එම විෂයය පරම්පරාගත ව ගෙන එමින් දියුණු කළ ආචාර්ය වාදයෙක ආරම්භකයා ලෙස ගණිනු ලබන තරමට ය. තවද, විනය නීති ප්‍රාමාණ්‍ය යුක්ත ප්‍රකාශ හැටියට දැක්වීමේ දී කියනු ලබන ‘අනුජානාමි භික්ඛවෙ’ යන වචන ශ්‍රී මුඛයට නංවන ලද්දාක් මෙන් ම ව්‍යාකරණ සූත්‍ර ද වෛය්‍යාකරණික පරම්පරාවේ ආදිකර්තෘනට ම පැවරීමෙන් එහි පිළිගත යුතු බව තහවුරු වනු ඇත.’

‘කච්චායන’ යනු පුද්ගල නාමයක් ලෙස සැලකීම සුදුසු ය. බුද්ධශ්‍රාවක මහාකච්චායන තෙරුන් වහන්සේ ද එම පරපුරට අයත් වූ කෙනෙකි. එම කච්චායන පරම්පරාව ත්‍රිපිටකයට අර්ථ විවරණය කිරීමටත්, ව්‍යාකරණ විග්‍රහයටත් ප්‍රසිද්ධ ව සිටි බව පිළිගත හැකි ය. එම පරපුරට අයත් කච්චායන නමින් සිටි පසුකාලීන ආචාර්යවරයෙකු විසින් රචනා කරණ ලද ව්‍යාකරණ කෘතියක් එම කච්චායන ගෝත්‍ර නාමයෙන් ම ප්‍රසිද්ධ වන්නට ඇත. මේ පිළිබඳ ව තව දුරටත් කරුණු දක්වන මලලසේකර මහතා මෙසේ පවසයි.

“එම පරම්පරාව සතුව ව්‍යාකරණ රීති මාලාවක් තිබෙන්නට ඇතැ’යි නිගමනය කිරීම යුක්ති සහගත ය. ඒවා ඇතැම් විට අවන්ති ජනපදයේ කච්චායන ආචාර්ය පරම්පරාවට අයත් සංඝනන්දි, බ්‍රහ්මදත්ත සහ විමලබුද්ධි යන හිමිවරුන් විසින් ජම්බුද්වීපයේ දී දියුණු කරණ ලද බව පෙනී යයි. දැන් අප අතර විද්‍යාමාන කච්චායන ව්‍යාකරණය සංඝනන්දි තෙරුන් විසින් විස්තෘත කොට පිළියෙල කරණ ලද පරම්පරානුගත ව ‘මහාකච්චායන සූත්ත’ යනුවෙන් හැඳින්වුණු ග්‍රන්ථයෙහි සංශෝධිත සංස්කරණයක් ලෙස සැලකිය හැකි ය” යනුවෙනි.

කච්චායන ව්‍යාකරණය බුද්ධකාලයේ විසූ මහාකච්චායන මහරහතන් වහන්සේ විසින් රචනා කරණ ලද්දක් යැ’යි පිළිගතහොත්, ක්‍රි. ව. 5 වන සියවසේ දී අට්ඨකථා කරණයේ දී බුද්ධඝෝස හිමියන් විසින් එය අනුගමනය කරන්නට ඇතැ’යි නිසැකව ම කිව හැකි ය. එහෙත් විභක්ති සංඥා නාම දැක්වීමේ දී කච්චායන ව්‍යාකරණය පඨමා, දුතියා, තතියා, චතුත්ථී, පඤ්චමී, ඡට්ඨී, සත්තමී යනුවෙන් සකු වියරණය අනුගමනය කරමින් සංඛ්‍යාත්මක පදනමක් මත පිහිටා ඇති අතර, අටුවා ඇදුරන් ඊට පෙර පටන් පැවත ආ පච්චත්තවචන, උපයොගවචන, කරණවචන, සම්පදානවචන, නිස්සක්කවචන, සාමිවචන, භුම්මවචන හා ආලපනවචන යනුවෙන් කාරකාර්ථය සලකා ඊට හාත්පසින් වෙනස් වූ පාරිභාෂික සංඥා නාම භාවිත කොට තිබීමෙන් පැහැදිලි වන්නේ කච්චායන ව්‍යාකරණය අටුවා ලියැවුණු යුගයේ නො තිබුණු බව යි. මේ අනුව අටුවා ලියැවුණු යුගයේ කච්චායනයට වඩා වෙනස් වූ, පැරණි ස්වාධීන, එමෙන් ම පිළිගත් ව්‍යාකරණ සම්ප්‍රදායක් තිබුණු බව ප්‍රකට වේ. එම ව්‍යාකරණ සම්ප්‍රදය බුද්ධඝෝෂ, ධම්මපාල ආදි අර්ථකථාචාර්යයවරුන්ට පෙර තිබූ “බෝධිසත්ව ව්‍යාකරණයට” අනුව සකස් වූවක් විය හැකි බව ජර්මන් ජාතික “ඔටෝ ෆ්‍රාන්කෙ” මහතා අදහස් කරයි. කච්චායන ආචාර්යවරයා බුද්ධකාලයෙහි සිටි මහාකච්චායන තෙරුන් හෝ ක්‍රි.පූ. 3 වන සියවසෙහි විසූ පාණිනී ව්‍යාකරණයට “කාත්‍යායන” නමැති වාර්තික පාඨ ලියූ කච්චායන තෙරුන් හෝ නො වන බව ගයිගර් මහතා පවසයි. ක්‍රි. ව. පළමු වන සියවසෙහි දී සර්වවර්මන් නමැති පඬිවරයා විසින් ලියන ලද “කාතන්ත්‍රය” සහ ක්‍රි. ව. 7 වන සියවසෙහි විසූ ජයාදිත්‍යය සහ වාමන යන දෙදෙනා පාණිනීය ව්‍යාකරණයට ලියන ලද “කාශිකා වෘත්ති” නමින් හැඳින්වෙන විවරණය ද කච්චායනය ලිවීමේ දී ඇසුරු කොට ඇති නිසා මෙහි කතුවරයා විසූ කාලය නිසැකව ම 7 වන සියවස පමණ විය යුතු බව ගයිගර් මහතා වැඩිදුරටත් පවසයි. මහාචාර්ය පොල්වත්තේ බුද්ධදත්ත නාහිමියන්ගේ අදහස ද කච්චායන කතුවරයා පසු කලෙක විසූ හිමි නමක් විය හැකි බව යි.

කච්චායන ව්‍යාකරණයෙහි සඤ්ඤා කාණ්ඩයෙහි දැක්වෙන ‘පරසමඤ්ඤා පයොගෙ’ යන සූත්‍රයෙන් සංස්කෘත ව්‍යාකරණයෙහි එන පාරිභාෂික නම් සියල්ල ම පාලි ව්‍යාකරණයෙහි දී ද යොදා ගත යුතු බව උගන්වයි. ඒ අනුව අක්ඛර, අඝොස, අජ්ඣතනී, අත්තනොපද, අපාදාන, අබ්භාස, අව්‍යයීභාව, ආඛ්‍යාත, ආගම, ආදෙස, උත්තමපුරිස, උපසග්ග, කම්මධාරය, කාරක, කාරිත, කිච්ච, කිත, චුරාදිගණ, තද්ධිත, තප්පුරිස, නාම, ධාතු, ලිංග, විභක්ති, විභාග, වුද්ධි, පාතිපදික, බහුබ්බීහි, බ්‍යඤ්ජන, යොගවිභාග, සබ්බධාතුක, සබ්බනාම, සමාස, සම්පදාන, හිය්‍යත්තනී ආදි පාරිභාෂික නාම කච්චායනයෙහි දී යොදා ගෙන ඇත. මෙයින් ද කච්චායන ව්‍යාකරණයට සංස්කෘත ව්‍යාකරණ ග්‍රන්ථයන්ගෙන් ලැබී ඇති බලපෑම කෙබඳු දැ’යි පෙනේ. පාලි භාෂාවෙහි ව්‍යාකරණ කෘති සම්පාදනය කර තිබෙන්නේ සංස්කෘත ව්‍යාකරණ කෘති සම්පාදනය කිරීමෙන් පසු කලෙක නිසා පාලි ව්‍යාකරණඥයින් සංස්කෘත ව්‍යාකරණ ග්‍රන්ථ අනුගමනය කරන්නට ඇතැ’යි සිතීම යුක්ති යුක්ත ය.

තවද, ජේම්ස් අල්විස් මහතා පෙන්වා දෙන පරිදි පාණිනීය ව්‍යාකරණයට සමාන බොහෝ කච්චායන සූත්‍ර දක්නට ලැබේ. ඒවායින් කීපයක් පහත දැක්වේ.

පාණිනීය (1.3.1.) භුවාදයො ධාතව: - කච්චායනය (459) භුවාදයො ධාතවො පාණිනීය (2.3.20.) යෙනාංගවිකාර: - කච්චායනය (293) යෙනංගවිකාරො පාණිනීය (2.3.13.) චතුර්ථී සම්ප්‍රදානෙ - කච්චායනය (295) සම්පදානෙ චතුත්ථී පාණිනීය (2.3.28) අපාදානෙ පඤ්චමී - කච්චායනය (297) අපාදානෙ පඤ්චමී පාණිනීය (2.3.2.) කර්මණි ද්විතීයා - කච්චායනය (299) කම්මත්‍ථෙ දුතියා පාණිනීය (2.4.1.) ද්විගුරෙකවචනං - කච්චායනය (323) දිගුස්සෙකත්තං පාණිනීය (2.4.17) ස නපුංසකම් - කච්චායනය (322) සො නපුංසකලිංගො පාණිනීය (2.3.5.) කාලාධ්වනොරත්‍යන්තසංයොගෙ - කච්චායනය (300) කාලද්ධනමච්චන්තසංයොගෙ පාණිනීය (2.3.8.) කර්මප්‍රවචනීයයුක්තෙ ද්විතීයා - කච්චායනය (301) කම්මප්පවචනීයයුත්තෙ

මෙම සූත්‍ර සමානත්වය අනුව පාණිනීය ව්‍යාකරණයේ ආධාරයෙන් කච්චායන ව්‍යාකරණය ලියා ඇති බව එතුමා පවසයි. තවද, ‘ඉන්ද්‍රව්‍යාකරණය’ ඇසුරෙන් සර්වවර්මන් විසින් ලියන ලද කාතන්ත්‍රයේ ඇතැම් සූත්‍ර හා සසඳා බලන විට ඒවායේ බොහෝ සමානකම් දක්නට ලැබේ. ඒවායින් කීපයක් පහත දැක්වේ.

කාතන්ත්‍රය (2.4.13.) යත් ක්‍රියතෙ තත් කර්ම - කච්චායනය (282) යං කරොති තං කම්මං කාතන්ත්‍රය (2.4.14) ය: කරොති ස කර්තා - කච්චායනය (283) යො කරොති ස කත්තා කාතන්ත්‍රය (2.4.30) හෙත්වර්ථෙ ච - කච්චායනය (291) හෙත්වත්ථෙ ච කාතන්ත්‍රය (2.4.33) කර්තරි ච - කච්චායනය (290) කත්තරි ච කාතන්ත්‍රය (2.5.1.) නාම්නාං සමාසො යුක්තාර්ථඃ - කච්චායනය (318) නාමානං සමාසො යුත්තත්ථො කාතන්ත්‍රය (2.4.15) කාරයකඃ ය: ස හෙතු - කච්චායනය (284) යො කාරෙති ස හෙතු කාතන්ත්‍රය (2.4.15) ස්වරො හ්‍රස්වො නපුංසකෙ - කච්චායනය (344) සරො රස්සො නපුංසකෙ කාතන්ත්‍රය (2.4.17) ප්‍රථමාවිභක්තිරලිංගාර්ථවචනෙ - කච්චායනය (286) ලිංගත්ථෙ පඨමා කාතන්ත්‍රය (2.4.40) තදපාදානං - කච්චායනය (273) යස්මාදපෙති භයමාදත්තෙ වා තදපාදානං කාතන්ත්‍රය (2.4.36) යස්මෛ දීත්සා රොචතෙ ධාරයතෙ වා තත් සම්ප්‍රදානම් - කච්චායනය (278) යස්ස දාතුකාමො රොචතෙ ධාරයතෙ වා තං සම්පදානං කාතන්ත්‍රය (2.4.11) ය ආධාරස්තදධිකරණම් - කච්චායනය (289) යොධාරො තමොකාසං කාතන්ත්‍රය (2.4.12) යෙන ක්‍රියතෙ තත් කරණම් - කච්චායනය (281) යෙන වා කයිරතෙ තං කරණං කාතන්ත්‍රය (2.5.6) පදෙ තුල්‍යාධිකරණෙ විශේෂ්‍යඃ කර්මධාරයඃ - කච්චායනය (326) ද්විපදෙ තුල්‍යාධිකරණෙ කම්මධාරයො කාතන්ත්‍රය (2.6.1.) වාක්‍යපථෙෂු - කච්චායනය (346) වාක්‍යප්පථෙච කාතන්ත්‍රය (2,4,45) වංශෙ වර්ග්‍යාන්තරඃ - කච්චායනය (31) වග්ගන්තං වා වග්ගෙ කාතන්ත්‍රය (2.1.32.) ද්වන්දස්ත්වාවිව - කච්චායනය (165) ද්වන්දො වා කාතන්ත්‍රය (2.1.35.) බහුව්‍රීහෞ - කච්චායනය (167) බහුබ්බීහිම්හි ච කාතන්ත්‍රය (2.1.33.) නාඤ්ඤත් සර්වනාම්නඃ - කච්චායනය (166) නාඤ්ඤං සබ්බනාමිකං කාතන්ත්‍රය (2.1.2.) තස්මාත් පරා විභක්තයඃ - කච්චායනය (54) තතො ච විභත්තියො

මෙම සූත්‍ර සමානත්වය කච්චායනයෙහි මුල සිට අග තෙක් දක්නට ලැබේ. ඒ අනුව පැහැදිලි වන්නේ කච්චායන ව්‍යාකරණය ලියා ඇත්තේ පාණිනීය සහ කාතන්ත්‍රය යන ව්‍යාකරණ ග්‍රන්ථ දෙක ම ආශ්‍රය කිරීමෙන් බව යි. එහෙත් බොහෝ විද්වතුන්ගේ පිළිගැනීම නම් පාණිනීයටත් වඩා කාතන්ත්‍රයේ බලපෑම කච්චායනයට ලැබී ඇති බව යි. විශේෂයෙන් ම ප්‍රාතිශාඛ්‍යයන්හි දැක්වෙන ක්‍රමය හා සමානත්වයක් දක්නට ලැබෙන සංඥා ක්‍රමයක් ඇති සර්ව වර්මන් විසින් කරණ ලද කාතන්ත්‍රය කච්චායනයට පමණක් නොව ටිබෙට් ව්‍යාකරණයන්ටත් ගුරු පොත වූ බව ආතර් ඒ. මැක්ඩොනල්ඩ් මහතා පවසයි. මේ අනුව කච්චායනය රචනා වන්නට ඇත්තේ අටුවා ද සම්පාදනය කිරීමෙන් පසුව බව නිගමනය කළ හැකි ය.

කච්චායනයෙහි භාවිත කොට ඇති සියලු ම සූත්‍ර වර්ග සයකට බෙදිය හැකි ය. එනම් : සඤ්ඤා ච පරිභාසා ච - විධිං නියමමෙව ච අතිදෙසාධිකාරො ච - ඡබ්බිධං සුත්තලක්ඛණං 1. සංඥා සූත්‍ර 2. පරිභාෂා සූත්‍ර 3. විධි සූත්‍ර 4. නියම සූත්‍ර 5. අතිදේශ 6. අධිකාර සූත්‍ර යනුවෙනි.

1. සංඥා සූත්‍ර :- සංඥා කාණ්ඩයෙහි දැක්වෙන එක් සූත්‍රයක් හැර සෙසු සූත්‍ර සියල්ල සංඥා සූත්‍ර ලෙස හැඳින්විය හැකි ය. තත්ථොදත්තා සරා අට්ඨ යනු ස්වර සංඥා සූත්‍රය කි. ඔකාරය අන්ත කොට ඇති අකුරු අට ස්වර නම් වේ යනු එහි අදහස යි. අං ඉති නිග්ගහීතං යන සූත්‍රයෙන් අකාරයෙන් පරව ඇති බින්දුව නිග්ගහීතය ලෙස හඳුන්වා ඇති බැවින් එය ද සංඥා සූත්‍රයකි. අඤ්ඤෙ දීඝා, සෙසා බ්‍යඤ්ජනා ආදි සූත්‍රවලින් ද දීඝ, බ්‍යඤ්ජන යන සංඥා දක්වා ඇති බැවින් ඒවා සංඥා සූත්‍ර ලෙස දැක්විය හැකි ය.

2. පරිභාෂා සූත්‍ර :- “පරිතො ව්‍යාප්තා භාෂා පරිභාෂා” එක තැනක සිට සියලු ශාස්ත්‍ර බබුළුවන හෙයින් පරිභාෂා නමින් එම සූත්‍ර හැඳින්වේ. “පරසමඤ්ඤා පයොගෙ” යන සූත්‍රයෙන් සංස්කෘත ව්‍යාකරණයෙහි ඉගැන්වෙන සියලු ම සංඥා පාලි ව්‍යාකරණයෙහි දී ද ප්‍රයෝගයක් ඇති කල්හි භාවිත කළ යුතු බව උගන්වා ඇත. එය මුළු ව්‍යාකරණ ශාස්ත්‍රය ම බබුළුවන ආලෝකයක් වැනි ය. එ බැවින් එය පරිභාෂා සූත්‍රයක් ලෙස හැඳින්විය හැකි ය. එසේ ම සන්ධි වන පද දෙකින් මුල් පදයේ අග ස්වරය ලෝප කළ යුතු බව දැක්වෙන “පුබ්බමධොඨිතමස්සරං සරෙන වියොජයෙ” යන සූත්‍රය ද, හල් අකුරක් ස්වරයක් එකතු කළ යුතු යැ’යි දැක්වෙන “නයෙ පරං යුත්තෙ” යන සූත්‍රය ද මුළු භාෂාවේ ඇති සියලු ම සන්ධි කාර්යයන්හි දී උපයෝගී වන හෙයින් පරිභාෂා සූත්‍ර සංඛ්‍යාවට ම ගැනේ. එම පරිභාෂා සූත්‍ර මුලින් දැක්වීමෙහි ප්‍රයෝජනය නම් නැවත නැවතත් එය දැක්වීමට අවශ්‍ය නො වීම යි. එම සූත්‍ර මුලින් නො දැක්වූයේ නම් ඒ ඒ තැන්වල යළි දැක්වීමෙන් ග්‍රන්ථය අති විශාල වේ. ග්‍රන්ථ බාහුල්‍ය භීතියෙන් එම සූත්‍ර ආරම්භයේ දී ම දක්වා ඇත. ධාතු හා ලිංග කෙරෙන් පරව ප්‍රත්‍යයන් යෙදිය යුතු යැ’යි ඉගැන්වෙන “ධාතුප්පච්චයෙහි පරා විභත්තියො” යන සූත්‍රය ද, නාම කාණ්ඩයත් ආඛ්‍යාත කාණ්ඩයත් පුරා ම ආලෝකය විහිදුවන සූත්‍රයකි. බැවින් එය ද පරිභාෂා සූත්‍රයක් ලෙස නම් කළ හැකි ය. කච්චායනයෙහි සූත්‍රවලින් උගන්වා නැති යම් පදයක් වේ නම් එහි නිෂ්පත්තිය නිපාතන විධියෙන් සිදු කළ යුතු යැ’යි ඉගැන්වෙන “යදනුප්පන්නා නිපාතනා සිජ්ඣන්ති” යන්න මුළු පාලි ව්‍යාකරණයට ම ආලෝකය විහිදුවන ඉතා වැදගත් පරිභාෂා සූත්‍රයකි.

3. විධි සූත්‍ර :- සන්ධි කාර්යයෙහි දී අතිශයින් උපයෝගී වන ලෝප ආදේශ ආගම හ්‍රස්ව දීර්ඝ ද්විත්ව ආදි විධානයන් කෙරෙන සූත්‍ර සියල්ල ම විධි සූත්‍ර ලෙස සැලකේ. සරා සරෙ ලොපං යනු ස්වරයක් පර කල්හි පූර්ව ස්වරය ලෝප වන බව දැක්වෙන සූත්‍රයක් බැවින් එය ලෝප විධි සූත්‍රයකි. “ක්වචාසවණ්ණං ලුත්තෙ” යනු අසවර්ණාදේශ විධි සූත්‍රයකි. යවමදනතරලා චාගමා යනු ආගම විධි සූත්‍රයක් වන අතර දීඝං යනු දීර්ඝ විධි සූත්‍රයකි. මෙසේ නාම ආඛ්‍යාත පද සෑදීමේ දී කෙරෙන විවිධ ආදේශ දැක්වෙන සූත්‍ර “විධි සූත්‍ර” ලෙස නම් කළ හැකි ය.

4. නියම සූත්‍ර :- ඒ ඒ විභක්තීන්ට අයත් ප්‍රත්‍යයන් කවරේදැ’යි නියම වශයෙන් දැක්වෙන සි යො අං යො නා හි සං නං ස්මා හි සං නං ස්මිං සු යන සූත්‍රය නියම සූත්‍රයකි. එහෙත් රූපසිද්ධිය රචනා කළ චොලිය බුද්ධප්පිය හිමියන්ගේ මතය නම් එම සූත්‍රය “තතො ච විභත්තියො” යන සූත්‍රයට ම සම්බන්ධ කොටසක් බැවින් විභක්ති සංඥා සූත්‍රයක් බව යි. ආඛ්‍යාත කාණ්ඩයෙහි ඇති “ති අන්ති සි ථ මි ම” ආදි සූත්‍රවලින් ද ඒ ඒ ආඛ්‍යාතවලට අයත් ප්‍රත්‍යයන් නියම කරණ බැවින් ඒවා නියම සූත්‍ර ලෙස සැලකිය යුතු ය.

5. අතිදේශ සූත්‍ර :- මෙයට අයත් වන්නේ කියන ලද කරුණුවලට අතිරේක වශයෙන් දැක්වූ සූත්‍ර යි. “අනුපදිට්ඨානං වුත්තයොගතො” යන සූත්‍රයෙන් දක්වා ඇත්තේ ස්වර, නිග්ගහීත, බ්‍යඤ්ජන යන සන්ධි කාර්යවල දී නො දක්වන ලද පදවල සන්ධිකාර්යයන් කියන ලද සූත්‍රානුසාරයෙන් ම දැන ගත යුතු බව යි. ඒ අනුව භාෂාවේ විද්‍යාමාන විවිධ ආදේශ, විපර්‍ය්‍යාස සිදු වී ඇති පද සිදු කළ හැකි ය. “අමතතුම්භමහ්මසඛ්‍යන්තූපධිතාදිහි ස්මා නාව” යන සූත්‍රයෙන් දක්වා ඇති පරිදි අම්හ, තුම්හ, සඛී, අත්ත, පති ආදි ශබ්දවලින් පර වූ ස්මා විභක්තිය නා විභක්තිය මෙන් සැලකිය යුතු බවය. “තද්ධිතසමාසකිතකා නාමං ව තවෙතුනාදීසු ච” යන සූත්‍රය ද අතිදේශ සූත්‍රයකි.

6. අධිකාර සූත්‍ර :- එක් සූත්‍රයක කොටසක් හෝ මුළු සූත්‍රය ම හෝ අනික් සූත්‍ර හා සම්බන්ධ කිරීම සඳහා රඳා පවත්නේ අධිකාර සූත්‍ර වෙත ය. එ බැවින් සෙසු සියලු සූත්‍ර මෙයට යටත් වේ. අධිකාර සූත්‍රවල ස්වභාවය ත්‍රිවිධාකාර වේ.

i. සීහගතික අධිකාරය :- සිංහයකු මෙන් ඉදිරිපස හා පිටුපස බැලීමේ ස්වභාවය ඇති සූත්‍ර මේ ගණයට අයත් වේ. ජිනවචනයුත්තං හි යනු අධිකාර සූත්‍රයකි. මුළු පාලි ව්‍යාකරණ ශාස්ත්‍රය ම බුද්ධ වචනයට අනුකූල වන පරිදි සකස් විය යුතු ය. පාලි භාෂාවේ අධිකාරය රඳා පවත්නේ බුද්ධ වචනය පදනම් කර ගෙන ය. ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනයට පටහැනි ව කිසිම පාලි වචනයක් සිද්ධ කළ නො හැකිය. එ බැවින් බුද්ධ වචනයට බලය පැවරේ. මෙම සූත්‍රය සඳහන් වන්නේ නාම කාණ්ඩය ආරම්භයෙහි ය. එය බලපවත්වන්නේ ඉදිරි නාම කාණ්ඩයට පමණක් නොව පිටුපසින් ඇති සන්ධි කාණ්ඩයටත් සමග ය. එ බැවින් එය සිංහයකුගේ ගතිය ඇති සූත්‍රයක් ලෙස සැලකිය හැකිය. නාමපද මෙන් ම සන්ධි පද ද සිද්ධ කළ යුත්තේ බුද්ධ වචනයට ගැලපෙන පරිදි ය.

ii. මණ්ඩූකගතික අධිකාරය :- මැඩියා පැන පැන යන්නාක් මෙන් එක් සූත්‍රයකට සම්බන්ධ වී ඊළඟ සූත්‍ර කීපයකට ඈතින් ඇති සූත්‍රයකට සම්බන්ධ වේ නම් එය මණ්ඩූකගති ඇති අධිකාර සූත්‍රයකි.

iii. යථානුපුබ්බික අධිකාරය :- පිළිවෙළින් සියලු සූත්‍රවලට සම්බන්ධ වේ නම් එය යථානුපුබ්බික අධිකාර සූත්‍රයක් ලෙස හැඳින්වේ. ‘ජීනවචනයුත්තං හි’ යන සූත්‍රය පිළිවෙළින් ඉදිරි සූත්‍රවලට සම්බන්ධ කළ යුතු සූත්‍රයක් බැවින් එය යථානුපුබ්බික අධිකාර සූත්‍රයක් ලෙස නම් කළ හැකි බව ඇතැම් අයගේ අදහස යි. එහෙත් එය සන්ධිවලටත් අදාළ බැවින් සීහගතික අධිකාරයක් ලෙස ගැනීම ම වඩා සුදුසු ය. කච්චායනයෙහි මීට අමතර ව පටිසෙධ සූත්‍ර ද දක්නට ලැබේ. කිසියම් සූත්‍රයකින් ප්‍රතිෂෙධ කාර්යයක් ඉගැන්වේ නම් එය පටිසෙධ සූත්‍රයකි. “න තිමෙහි කතාකාරෙහි” යනු මීට නිදසුනකි. එම සූත්‍රයෙන් පැවසෙන්නේ ත ඉම ශබ්ද කෙරෙන් පරවූ ස්මා, ස්මිං යන ප්‍රත්‍යය දෙකට ම්හා, ම්හි යන ආදේශ දෙක නො වන බව යි. එ බැවින් එය ප්‍රතිෂෙධ සූත්‍රයක් ලෙස ගැනීම උචිත ය.

රචනා ශෛලිය සූත්‍රය :- වාපරොඅසරූපා වෘත්තිය :- සරම්හා අසරූපා පරො සරො ලොපං පප්පොති වා උදාහරණ :- වත්ථාරො, මෙ භික්ඛවෙ පයොග :- වාති කිං? පඤ්චින්ද්‍රියානි

ව්‍යාකරණ ඉගැන්වීමේ දී භාවිත කෙටි ක්‍රම අපි ශබ්ද, ච ශබ්ද, වා ශබ්ද, නවා ශබ්ද, ක්වචි ශබ්ද විභාෂා ශබ්ද හා අථවා ග්‍රහණ, ඒකවචන බහුවචන ග්‍රහණාදිය ද, කාර ග්‍රහණය ද සූත්‍ර දෙකට බෙදීම නම් වූ සූත්‍රවිභාගය ද සුදුසු පරිදි බුද්ධ වචනයට ගැලපෙන පරිදි යොදාගෙන ඇත. සූත්‍ර රචනා කිරීමේ දී විශේෂයෙන් ආදි ස්වරය වෘද්ධි කිරීම සඳහා ‘ණ’ අනුබන්ධ්‍යාක්‍ෂරය භාවිත කොට ඇත. නාම කාණ්ඩයේ දී ඇති සංඥා පහත දැක්වේ. 1. ග සංඥා - ආලපන සි විභක්තියට දී ඇති සංඥාවයි. 2. ස සංඥා - ස්ත්‍රීලිංග ආකාරාන්ත ශබ්දවල අන්තයට දී ඇති සංඥාවයි. 3. ඣ සංඥා - පුල්ලිංග නපුංසක ලිංග දෙකේ ඉවර්ණාන්ත ශබ්දවල අන්තයට දී ඇති සංඥාවයි. 4. ල සංඥා - පුල්ලිංග නපුංසක ලිංග දෙකේ උවර්ණාන්ත ශබ්දවල අන්තයට දී ඇති සංඥාවයි. 5. ප සංඥා - ස්ත්‍රීලිංගයේ ඉවර්ණාන්ත උවර්ණාන්ත ශබ්දවල අන්තයට දී ඇති සංඥාවයි.

මෙම සංඥා භාවිත කිරීම නිසා ව්‍යාකරණ කරුණු සරලව හා පහසුවෙන් ඉගැන්වීමට හැකි වේ. උදා :-“ඣලතො යස්ස නො වා” යන සූත්‍රයෙන් ඣ, ල යන සංඥාවන්ගෙන් පරවූ ස ප්‍රත්‍යයට විකල්පයෙන් “නො” ආදේශ වේ. එවිට අග්ගිනො, අග්ගිස්ස යන රූප සිද්ධ වේ. මෙවැනි කෙටික්‍රම භාවිතය වියරණ ඇදුරන් යොදා ගෙන ඇති උපක්‍රමයන් ලෙස හැඳින්විය හැකිය.

ප්‍රමාණය :- කච්චායන ව්‍යාකරණයෙහි පරිච්ඡේද හඳුන්වනු ලබන්නේ “කප්ප” යනුවෙනි. ඒ අනුව පරිච්ඡේද අටකට බෙදා ඇත.

එනම් : 1. සන්ධි කප්ප, 2. නාම කප්ප, 3. කාරක කප්ප, 4. සමාස කප්ප, 5. තද්ධිත කප්ප, 6. ආඛ්‍යාත කප්ප, 7. කිබ්බිධාන කප්ප, 8. උණාදි කප්ප යනුවෙනි.

ප්‍රයෝජනය : කච්චායන ව්‍යාකරණය මැනවින් හැදෑරීමෙන් ත්‍රිපිටකය හා තදනුගත අට්ඨකථා ටීකා ඇතුළු ප්‍රකරණ සාහිත්‍යය අවබෝධ කර ගැනීමට මහත් අනුබලයක් සැලසේ. පද සිද්ධිය හා ව්‍යාකරණ දැනුම පිළිබඳ තියුණු මෙන්ම සම්පූර්ණ අවබෝධයක් ලබා ගත හැකි වේ.

මොග්ගල්ලායන ව්‍යාකරණ සම්ප්‍රදාය මොග්ගල්ලායනය වනාහි ක්‍රි. ව. 1153 - 1186 අතර කාලයේ දී පොළොන්නරුවෙහි රජ කළ පළමු වන මහා පරාක්‍රමබාහු රජුගේ කාලයේ දී අනුරාධපුර ථූපාරාමයෙහි විසූ සුප්‍රකට පාලි ව්‍යාකරණඥයකු වූ මොග්ගල්ලායන නම් මහ තෙරුන් විසින් කච්චායනය අනුගමනය නො කොට සම්පාදනය කරණ ලද අංග සම්පූර්ණ වූ පාලි ව්‍යාකරණ ග්‍රන්ථයකි. ‘මාගධ සද්දලක්ඛණ’ යන අපර නාමයකින් ද හැඳින්වෙන මෙම ග්‍රන්ථය කච්චායන ව්‍යාකරණයට පසුව ලියන ලද්දක් බව නිසැකව ම කිව හැකි ය. මුලින් කළ කෘතියේ අඩුපාඩු පෙන්වා ඒවා සකස් කිරීම පසුව සම්පාදිත කෘතියේ බොහෝ විට දක්නට ලැබේ. මතභේදයට තුඩු දෙන ඇතැම් කරුණු විවේචනයට භාජනය කර තිබේ. මොග්ගල්ලායන ව්‍යාකරණය ලියා ඇත්තේ පාණිනී ව්‍යාකරණය සහ 7 වන සියවසෙහි චන්ද්‍රගෝමීන් විසින් රචිත චාන්ද්‍ර ව්‍යාකරණය ඇසුරු කොට ගෙනය. මෙහි එන සූත්‍ර හා උදාහරණ බොහෝ සෙයින් සංස්කෘතයට නැඹුරු වේ. පොළොන්නරු යුගයේ විශේෂයෙන් සංස්කෘත භාෂාව දැඩි ලෙස පාලි සාහිත්‍යයට බලපෑ බව පැහැදිලි කරුණකි. සංස්කෘත පොත්පත් රාශියක් ම එකල ලක්දිව ව්‍යවහාරයට පත්වී ඇත. මීට පෙර සංස්කෘත කාව්‍යදර්ශය අනුරාධපුර යුගයේ විසූ සිංහලයන් අතර භාවිත විය. ඡන්දස්, නිඝණ්ඩු, ජ්‍යොතිෂය වැනි ශාස්ත්‍ර ව්‍යවහාරයට පැමිණියේ පොළොන්නරු යුගයේ දී ය. මේ ග්‍රන්ථ බෞද්ධයින් අතරට යොමු වන විට ඔවුන්ගේ ලේඛන කලාව ලෞකිකත්වයට සම්බන්ධ වන පරිදි පොත්පත් ලියැවිණි. එහි ප්‍රතිඵලයක් වශයෙන් පාලි ව්‍යාකරණ රාශියක සාහිත්‍යයක් බිහි විය. මෙයින් ඇති වූ පුනරුදය 12, 13 යන සියවස් වන විට ක්‍රියාත්මක වී ඇත. පොළොන්නරු යුගයෙහි විසූ බහුශ්‍රැත භික්ෂූන් සංස්කෘත සාහිත්‍යය කෙරෙහි දැක්වූ මහත් ගෞරවය නිසා සංස්කෘතයට බර පාලියක් බිහි වූ බව මේ යුගයේ පාලි සාහිත්‍ය කෘතිවලින් පෙනේ. එ නිසා එ කලට යෝග්‍ය පාලි ව්‍යාකරණ සංග්‍රහයක් අවශ්‍ය බව පෙනී ගිය හෙයින් මොග්ගල්ලායන තෙරුන් විසින් සංස්කෘතයට බර ව්‍යාකරණ කෘතියක් ලියන ලද බව මලලසේකර මහතා පවසයි. 7 මොග්ගල්ලායන හිමියෝ පාලියේ ස්වභාවයත් එහි නියම තත්ත්වයත් පිළිබඳ ව මනා දැනීමකින් යුක්ත ව සංස්කෘත භාෂාත්මක කරුණු ඉතා විස්තරාත්මක ව ඉදිරිපත් කළ බව දක්වන ගයිගර් මහතා ගේ මතය ද ඊට සමාන ය.

සද්දනීති ව්‍යාකරණ සම්ප්‍රදාය :- කච්චායන සහ මොග්ගල්ලායන ව්‍යාකරණ සම්ප්‍රදාය දෙකට අමතර ව බුරුමයේ අරිමද්දන නුවර විසූ අග්ගමහාපණ්ඩිත අග්ගවංස නම් තෙරුන් විසින් ලියන ලද සද්දනීති නම් මහා පාලි ව්‍යාකරණ ග්‍රන්ථයක් ද, උත්තරජීව නම් තෙරුන් විසින් පොළොන්නරු යුගයෙහි දී ලංකාවට ගෙනැවිත් ඇත. පාලි ව්‍යාකරණ ග්‍රන්ථ අතුරෙන් ඉතා විශාල ම ග්‍රන්ථය සද්දනීතිය යි. මෙහි ඇති සූත්‍ර මොග්ගල්ලායන ව්‍යාකරණයෙහි මෙන් සංස්කෘත භාෂාවට ළං වී නැත. බොහෝ සෙයින් කච්චායන සූත්‍රවලට ළං වී ගිය නමුත්, කච්චායනය අනුගමනය නො කොට අමුතුවෙන් ම කරන ලද ව්‍යාකරණ කෘතියක් බව පොල්වත්තේ බුද්ධදත්ත නාහිමියෝ පවසති. මේ අනුව දැනට විද්‍යාමාන පාලි ව්‍යාකරණ කෘති සියල්ලක් ම රචනා වී ඇත්තේ අට්ඨකථා රචනා වීමෙන් පසු කාලයක බව නිගමනය කළ හැකිය.

කච්චායන හා මොග්ගල්ලායන සම්ප්‍රදායයන්හි වෙනස්කම් :- 1. කච්චායනයෙහි ආරම්භක සූත්‍රයකින් දැක්වෙන “අක්ඛරාපාදයො එකචත්තාළීසං” යන්න පාලි භාෂා වේ ඇත්තේ අක්ෂර 41 ක් පමණක් බව දැක්වේ. අ, ආ, ඉ, ඊ, උ, ඌ, එ, ඔ යනුවෙන් ස්වර 8 ක් බව දක්වා ඇත්තේ සංස්කෘත රීතිය අනුගමනය කිරීම නිසා ය. සකු වියරණයෙහි “එ ඓ ඔ ඖ සන්ධ්‍යක්‍ෂරාණි” යනුවෙන් ද “එෂාං හ්‍රස්වා න සන්ති” යනුවෙන් ද ඉගැන්වෙන පරිදි ‘එ ඔ’ අක්‍ෂර දෙක නිතර ම දීර්ඝ ව යෙදෙන බවත්, ඒවාට හ්‍රස්ව නැති බවත් පැවසේ. එහෙත් හ්‍රස්ව ලෙස ලිවීමක් මිස දීර්ඝ වශයෙන් ලිවීමක් සංස්කෘතයෙහි නොමැත. කච්චායනය ද එම ඉගැන්වීම ගුරු කොට ගෙන පාලියෙහි හ්‍රස්ව එ ඔ දෙකක් ඇති බවක් පිළිගෙන නැත. එහෙත් සංයෝගයකට මුලින් යෙදෙන එ ඔ දෙක හ්‍රස්ව වශයෙන් උච්චාරණය කළ යුතු බව කච්චායන සම්ප්‍රදායයෙහි පසුකාලීන ග්‍රන්ථයක් වන බාලාවතාරයෙහි ඉගැන්වේ. එත්ථ, සෙය්‍යො, ඔට්ඨො, සොත්ථි වැනි තැන්වල හ්‍රස්ව ලෙස කියැවේ. සංයොගතො පුබ්බෙ එ ඔ රස්සා ඉව උච්චන්තෙ කච්චි. මේ මතය නො පිළිගන්නා මොග්ගල්ලායන ව්‍යාකරණය ‘අ ආදයො තිතාලීසවණ්ණා’ යනුවෙන් පාලි වර්ණමාලාව අක්‍ෂර 43කින් සමන්විත බව දක්වා ඇත්තේ එ, ඒ, ඔ, ඕ යනුවෙන් හ්‍රස්ව හා දීර්ඝ අකුරු ගැනීම නිසයි. පාලි වියරණය සකු වියරණයට ගැති නො වන්නක් බව තදින් පිළිගෙන තිබූ අදහසක් බව මෙයින් පෙනේ. එකාරය හා ඔකාරය සංයෝගයක් සමග එක ම වචනයකට අයිති නම් සංයෝගයකට මුලින් සිටි එම එ ඔ අකුරු දෙක හ්‍රස්ව වශයෙන් උච්චාරණය කළ යුතු බව මොග්ගල්ලායනය ද පිළිගනී. එසේ වුවත් එ ඔ අකුරු දෙක සංයෝගයකට මුලින් යෙදුනත් ඒවා වචන දෙකකට අයිති නම් දීර්ඝ වශයෙන් ම උච්චාරණය වේ. උදා :-මඤ්ඤෙ ත්වං නිඛනෙ වනෙ, පුත්තකො ත්‍යා්‍යාහං මෙහි එ ඔ දෙක හ්‍රස්ව වශයෙන් උච්චාරණය නො වේ. වාග් විද්‍යාව අනුව වර්ණමාලාවේ අයත්න ආයත්න වූවා ද නැතහොත් ආයත්න අයත්න වූවා දැයි එක එල්ලේ ම කිව නොහැකි ය. එහෙත් කුඩා ළමයෙක් පළමුවෙන් එකවිට ම දීර්ඝව උච්චාරණය කරණ නිසා පළමුවෙන් දීර්ඝ ආයත්න ඇති වූවා යැ’යි ද, එහි ශබ්ද පරිණාමය අනුව අයත්න ඇති වූ බව ද සිතිය හැකිය. ඒ අනුව සලකන විට ඒ යන්නෙන් ශබ්ද පරිණාමය අනුව එයත්න ඇති වූ බව සැලකීම යුක්ති යුක්ත වේ. නූතන වාග්විද්‍යාවේ ශබ්දිම (Phoneme) සංකල්පය අනුව පාලි භාෂාවෙහි ලැබෙන ඒ, ඕ ශබ්දයන්ගේ හ්‍රස්ව-දීර්ඝ ප්‍රභේද ද්වය වෙන් වෙන් ශබ්දිම ලෙස නොව එක් එක් ශබ්දිමයේ උප ශබ්ද (Allo-Phone) ලෙස සැලකේ. හැකි තරම් අරපිරිමැස්මෙන් ශබ්ද සම්මත කිරීම මූලික ශබ්ද සම්මත කිරීමේ ප්‍රතිපත්තියයි. ස්වර දහයකින් කෙරෙන කාර්යය ස්වර අටකින් ඉටු කර ගැනීම ශබ්දිම ප්‍රතිපත්තියට ද එකඟ ය. එබැවින් කච්චායනයෙහි ස්වර අටක් ලෙස ගැනීම වඩාත් විදුහුරු ය.

2. සකු වියරණය අනුගමනය කළ කච්චායනය “වණ්ණා” යන යෙදුමෙන් අකුරු දෙකක් ගනී. ඉවණ්ණා යන්නෙන් ඉ, ඊ අකුරු දෙකම ගත යුතු ය. (වණ්ණග්ගහණෙ සවණ්ණග්ගහණං, කාරග්ගහණෙ කෙවලග්ගහණං) එහෙත් මොග්ගල්ලායනයෙහි ‘වණ්ණ’ යන යෙදුම භාවිත කොට ඇත්තේ අක්ෂර යන අර්ථයෙන් බව මෙහි දක්නට ලැබෙන විශේෂ ලක්ෂණයකි. අආදයො තිතාලීසවණ්ණා’ අයන්න ආදී අකුරු 43කි. මෙහි ද “වණ්ණ” යන්න යෙදී ඇත්තේ අකුරු යන අර්ථය සඳහා ය.

3. කච්චායනයෙහි අනුබන්ධ නමින් දැක්වෙන්නේ ඉත් අකුරු ය. (අච්චින්තම්මා අනුබන්ධො) නො සිටින ස්වභාවය ඇත්තෝ අනුබන්ධ ය. සංස්කෘතයෙහි කාර්ය්‍යයෙත් යන සූත්‍රයෙන් ද කිසියම් ප්‍රයෝජනයක් සඳහා උපයෝගී කර ගනු ලබන අක්‍ෂරවලට ඉත් යැයි ව්‍යවහාර කරණු ලැබේ. සංස්කෘතයෙහි මෙන් මොග්ගල්ලායනයෙහි ද ඉත් අකුරු යෙදීමේ දී මුල් තැනක් දී ඇත. කච්චායනයේ ප්‍රථමා ද්විතීයා බහුවචනයේ යො විභක්තීන්ට හා නි ආදේශයන්ට පිළිවෙළින් ආ එ ආදේශ වේ යනු එහි අදහස යි. මොග්ගල්ලායනයෙහි ඒ සඳහා දක්වා ඇත්තේ ‘අතො යොතං වාටෙ’ යන සූත්‍රය යි. ආකාරාන්ත ශබ්දයන් කෙරෙන් පර වූ යො විභක්තීන්ට ආ එ ආදේශ වේ යනු එහි අර්ථය යි. මෙහි ආ එ දෙකට ටකාරයක් එකතු කර ඉත් අකුරක් වශයෙන් දක්වා ඇත්තේ යො කාරයේ ස්වරයට පමණක් නො ව යකාරය සහිත මුළු විභක්තියට ම ආ එ ආදේශ කළ යුතු බව දැන්වීම සඳහා යැ’යි වෘත්තියෙහි කියන ලදී. කච්චායනයෙහි දෙතුන් පලක පමණක් මේ ඉත් අකුරු භාවිත කොට ඇති බව පෙනේ. සංස්කෘත ව්‍යාකරණයෙහි ද මොග්ගල්ලායනයෙහි ද බොහෝ තැන්වල ඉත් අකුරු යොදා ගෙන ඇත.

4. කච්චායනයෙහි පරිභාෂා නම් වූ විශේෂ සූත්‍ර වෙන් කොට දක්වා නැත. ඒ ඒ තැන්වල ම පරිභාෂා සූත්‍ර දක්වා ඇත. එහෙත් මොග්ගල්ලායනයෙහි පරිභාෂා සූත්‍ර නමින් වෙන ම සූත්‍ර කිහිපයක් දක්වා තිබේ.

5. කච්චායනයෙහි පදසිද්ධියට පසු ව හෙවත් නාමකාණ්ඩයට අනතුරුව කාරක කාණ්ඩය දක්වා ඇත. එහෙත් මොග්ගල්ලායනයෙහි කාරක කාණ්ඩය නාම කාණ්ඩයට මුලින් දක්වා තිබේ. කාරක කාණ්ඩයට පසුව පදසිද්ධිය හෙවත් නාම කාණ්ඩය දක්වා ඇත. කිසියම් භාෂාවක් පුහුණු කිරීමට නම් පළමුවෙන් වචන නොව වාක්‍ය කොටස් හෝ යෙදුම් ඉගෙන ගත යුතුයි. එ බැවින් මෙහි දී මොග්ගල්ලායනය අනුගමනය කර ඇති ක්‍රමය වඩාත් විද්‍යානුකූල වේ. කච්චායනයෙහි කිත්ක කාණ්ඩය අවසානයට දක්වා ඇතත් මොග්ගල්ලායනයේ අවසානයට දක්වා ඇත්තේ කාණ්ඩය යි.

6. නිග්ගහීතයට වන ආදේශ දැක්වීමේ දී කච්චායනයෙහි ‘මදා සරෙ’ යන සූත්‍රයෙන් මකාර හා දකාර යනුවෙන් ආදේශ දෙකක් දක්වා ඇති නමුත්, මොග්ගල්ලායනයෙහි ‘මයදා සරෙ’ යන සූත්‍රයෙන් ම, ය, ද යන ආදේශ තුනක් දක්වා තිබීම විශේෂ කරුණකි. නිදසුනක් වශයෙන් තං එව යන්නට යකාරය ආදේශ වීමෙන් තයෙව යන පදයක් සෑදෙන බව පෙන්වා දී ඇත.

7. කච්චායනයෙහි ‘සිලාස හනු ඨා සප .... ආදි සූත්‍රයෙන් විහිත චතුර්ථී විභක්ති ප්‍රයෝගයන් මොග්ගල්ලායනයෙහි ෂෂ්ඨී විභක්ති ප්‍රයෝග ලෙස සලකා තිබේ.

8. මොග්ගල්ලායනයෙහි අරහ ශබ්දයේ ප්‍රථමා ඒකවචන අරහා යන රූපයක් ද, මහන්ත ශබ්දයේ මහා යන රූපයක් ද සද්ධා යන ශබ්දයේ තතියා ඒකවචනයේ සද්ධධා (සංස්කෘත : ශ්‍රද්ධයා යන රූපයක් ද, සහා, පරිසා යන ශබ්දවල සත්තමී ඒකවචනයෙහි සහතිං, පරිසතිං යන රූප ද දක්නට ලැබීම ද කච්චායන ව්‍යාකරණයට වඩා වෙනස් වන තැන් ය. කච්චායනයෙහි ඒ තැන්වල දක්නට ලැබෙන්නේ අරහං, මහං, සද්ධාය, සහායං, පරිසායං යන රූපයන් ය. එහෙත් සංස්කෘත පරිෂද් > පරිසදිං යනුවෙන් අයථාසාධ්‍ය හෙවත් වැරදි සාධ්‍යරූප සහතිං, පරිසදිං යන රූප මොග්ගල්ලායනයෙහි දක්නට ලැබේ. මෙයින් පැහැදිලි වන්නේ සකුමුසු පාලියක් පොළොන්නරු යුගයෙහි බිහිවීම නිසා ඊට අදාළ පද සාධනය අවශ්‍ය වූ හෙයින් වෙන ම ව්‍යාකරණ සම්ප්‍රදායක් බිහිව ආ බවයි. මොග්ගල්ලායනයට පදසාධනය යනුවෙන් තවත් ව්‍යාකරණ ග්‍රන්ථයක් පසුකාලයෙහි රචනා වූවාක් මෙන් කච්චායනයට ද චොලිය බුද්ධප්පිය තෙරුන් විසින් රූපසිද්ධිය නමැති පදසාධන ව්‍යාකරණයක් රචනා කරණ ලදී. පොළොන්නරු යුගයෙහි දී ධම්මකිත්ති තෙරුන් විසින් “බාලාවතාරය” රචනා කර ඇත්තේ කච්චායනය කටපාඩමක් සරල අන්දමින් තේරුම් කර දීම සඳහා ය. මහාසද්දනීති, බුද්ධබෝධ, බාලාවබොධිනී, සද්දසාරත්ථජාලිනී සබ්බගුණාකර ව්‍යාකරණ ආදී ග්‍රන්ථ සියල්ල ම කච්චායනය ඇසුරෙන් බිහි වූ පාලි ව්‍යාකරණ ග්‍රන්ථ යි. පාලි ව්‍යාකරණ සාහිත්‍යය දියුණු වූයේ කච්චායන සම්ප්‍රදාය ඇසුරෙනි. මේ සම්ප්‍රදාය දෙකට ම වෙන වෙන ම සන්න ගැටපද ටීකා ලියැවුණි. මෑතක දී බාලාවතාරයට ලියැවුණු බකදපොල සන්නය හා ගඩලාදෙනි සන්නය, තත්වදීපිකා වැනි සන්න ග්‍රන්ථ නිසා කච්චායන ව්‍යාකරණ සම්ප්‍රදාය ශ්‍රී ලංකාවෙහි පාලි ව්‍යාකරණ අධ්‍යයනයෙහි අතිශයින් ජනප්‍රිය විය. විද්‍යොදය පරිවේණාධිපතිව වැඩ විසූ වූ අතිගරු හික්කඩුවේ ශ්‍රී සුමංගල නාහිමිපාණන් වහන්සේ විසින් බාලාවතාරයට ලියන ලද සුබෝධිකා ටීකාව විද්වතුන්ගේ පැසසුමට භාජන වූ කෘතියකි.

මෙම සංස්කරණය

ප්‍රාචීන භාෂෝපකාර සමාගම මගින් පැවැත්වෙන අවසාන විභාගයට නියමිත “කච්චායන ව්‍යාකරණය” මෙකල ඉතා දුර්ලභ පොතක් බැවින් ශිෂ්‍යයන්ට මහත් දුෂ්කරතාවන්ට මුහුණ පෑමට සිදු වී ඇත. එම දුෂ්කරතාවන් මග හරවා ලීම සඳහා සන්න සහිතව එම ග්‍රන්ථය මුද්‍රණය කරවීමට අවශ්‍ය වී ඇත.

කොළඹ මාළිගාකන්දේ විද්‍යොදය පිරිවෙණේ උපප්‍රධානාචාර්ය්‍යව වැඩ විසූ පූජ්‍ය හේයියන්තුඩුවේ සිරී දේවමිත්තාභිධාන නායක මාහිමිපාණන් වහන්සේ විසින් ක්‍රි. ව. 1904 වර්ෂයේ දී සම්පාදිතව, විද්‍යොදය පරිවේණාධිපති ත්‍රිපිටකවාගීශ්වරාචාර්ය්‍ය, බෝධිසත්වගුණෝපෙත අතිගරු හික්කඩුවේ ශ්‍රී සුමංගලාභිධාන කොළඹ පළාතේ ප්‍රධාන සංඝනායක මාහිමිපාණන් වහන්සේ විසින් සමාදරයෙන් පිළිගන්නා ලද කච්චායන ව්‍යාකරණ සූත්‍ර සන්නය, පෙළ සහිතව සංස්කරණය කොට ශිෂ්‍යයන්ගේ ප්‍රයෝජනය සඳහා පළ කරවීමට විද්‍යොදය පිරිවෙණේ ආදිශිෂ්‍ය සංගමය තීරණය කරණ ලදී.

මෙම සත්කාර්යයෙහි ලා ඉදිරිපත් වූ මරදාන, එස්. ගොඩගේ මහතාට ශාස්ත්‍රාභිලාෂීන්ගේ ප්‍රශංසාව හිමි විය යුතුය. මෙම ග්‍රන්ථය විකිණීමෙන් යම් ආර්ථික ලාභයක් වේ නම්, එය “විද්‍යොදය පිරිවෙණේ ආදිශිෂ්‍ය සංගමයේ අරමුදලට” බැර කරණු ලැබේ.

ආදිශිෂ්‍ය සංගමය, විද්‍යොදය පිරිවෙණ, හික්කඩුවේ ශ්‍රී සුමංගල නාහිමි මාවත, මාළිගාකන්ද, කොළඹ 10. 1995. 04. 29.

මෙයට සංස්කාරක, ධර්ම ශාස්ත්‍රෝන්නතිකාමී, වැගම පියරතන හිමි (ප්‍රධාන ලේකම්)