කච්චායනය ව්‍යාකරණය.pdf

කච්චායන ව්‍යාකරණං යනු පාලි භාෂාව හැදෑරීම සඳහා භාවිත වන ප්‍රකට හා ප්‍රමුඛතම ප්‍රාරම්භක ව්‍යාකරණ ග්‍රන්ථයයි. මහාවෙය්‍යාකරණ කච්චායන මහා තෙරුන් වහන්සේ විසින් විරචිත යැයි සැලකෙන මෙම සම්භාව්‍ය පාලි ව්‍යාකරණ සූත්‍ර ග්‍රන්ථය මෙහි පාලි පාඨය වශයෙන් සංස්කරණය කොට දක්වා ඇත.

බුත්ගමුවේ ගණේගොඩැල්ල විහාරවාසී බටුවන්තුඩාවේ දේවරක්ඛිත පඬිතුමන්ගේ සහ හික්කඩුවේ ශ්‍රී සුමංගල නාහිමියන්ගේ ශිෂ්‍ය වූ බුත්ගමුවේ එම්. ගුණරතන හිමියන් විසින් මෙම කෘතිය සංස්කරණය කර ඇති අතර, කොළඹ විද්‍යෝදය පරිවේණාධිපති හික්කඩුවේ ශ්‍රී සුමංගල නාහිමියන් විසින් එය ප්‍රතිශෝධනය කරනු ලැබ ඇත.

ඩී. සී. ඇස්. ජේම්ස් ද සිල්වා සහ ඇම්. යූ. සුබසේරිස් පෙරේරා යන මහතුන්ගේ ප්‍රකාශනයක් ලෙස ක්‍රි.ව. 1886 (බු.ව. 2430) දී කොළඹ ශාස්ත්‍රාලෝක මුද්‍රණාලයේදී මෙම කෘතිය මුද්‍රණය කරවා තිබේ. පොත ආරම්භයේ පාලි බසින් සැකසුණු ‘කච්චායන ව්‍යාකරණ සරූප විඤ්ඤාපන’ නම් වටිනා ප්‍රස්තාවනාවක් ද ඇතුළත් වේ.

කච්චායනබ්‍යාකරණසරූපවිඤ්ඤාපන

නමත්ථු සම්මාසම්බුද්ධස්ස

කච්චායනබ්‍යාකරණං නාම පාවචනස්ස සඤ්ඤලක්ඛණදීපකං සෙට්ඨං බ්‍යාකරණන්ති බුද්ධිමන්තෙහි අවගතං—තමෙව පමුඛං ජිනවචනපොගාධං බ්‍යාකරණං ජාතං, නෙව තතො පුබ්බෙ ජිනවචනස්ස විත්ථාරතො සඤ්ඤලක්ඛණං කෙනචි කතං අත්ථි—ඉදං හි මාගධීභාසාය බ්‍යාකරණං කස්මා ජිනවචනස්සෙව බ්‍යාකරණන්ති වුච්චතෙ—සා හි මාගධී මූලභාසානාම—වුත්තඤ්චෙව.

‘‘සා මාගධී මූලභාසා නරා යායාදිකප්පිකා බ්‍රහ්මානො චස්සුතාලාපා සම්බුද්ධාවාපි භාසරෙ’’ති.

ආදිකප්පිකානං මනුස්සානං ච, බ්‍රහ්මානඤ්ච, අස්සුතවචනානං බාලකානඤ්ච, සම්බුද්ධානඤ්ච, භාසා මූලභාසානාම—සා කිර ගොතමබුද්ධකාලෙ ච මගධජනපදවාසීනං භාසා අහොසි පි, ලොකියජනානං තො තථාගතස්ස ච තථාගතසාවකානං ච විය සුද්ධා වා මනුඤ්ඤා වා අහොසි—කථං ඤායතෙ—ගොතම සම්බුද්ධකාලෙ ච තිත්ථියානං පාඨෙසු පදසුත්තානි වා ක්‍රියාකාරකසම්බන්ධො වා නෙව බුද්ධානං විය වා බුද්ධසාවකානං විය වා අහොසි, තථාහි මක්ඛලිගොසාලස්ස මාගධිකපාඨා ‘‘එකුනපඤ්ඤාස ආජීවසතෙ, එකුනපඤ්ඤාසපරිබ්බාජකසතෙ, එකුනපඤ්ඤාසනාගාවාසසතෙ, වීසෙ ඉන්ද්‍රියසතෙ, තිංසෙ නිරයසතෙ’’ එවමාදයො, එත්ථ ‘‘වීසෙ ඉන්ද්‍රියසතෙ’’ති වීසා ඉන්ද්‍රියසතානීති අත්ථො, ‘‘තිංසෙ නිරයසතෙ’’ති තිංසනිරයසතානීති අත්ථො—සචෙපි කත්ථි සතසඤ්ඤස්ස පච්චත්තබහුවචනෙ යුජ්ජිති—‘‘වීසෙ ඉන්ද්‍රියසතෙ, තිංසෙ නිරයසතෙ’’ ඉච්චාදයො පාඨා බුද්ධබුද්ධසාවකානෙ නානුගච්ඡන්ති—‘‘චුල්ලාසීතිමහාකප්පනො සතසහස්සානි යානි බාලෙ ච පණ්ඩිතෙ ච සන්ධාවිත‍්වා සංසරිත්වා දුක්ඛස්සන්තං කරිස්සන්තී’’ති—එත්ථ ‘‘මහාකප්පනො’’ති—මහාකප්පානං—‘‘බාලෙ ච පණ්ඩිතෙ චා’’තිපි පදානි සඤ්ඤාසත්ථවිදූහි සුත්තකාරකෙහි පච්චත්තබහුවචනතො ගහෙතබ්බානීති මඤ්ඤමානෙහි සුත්තානි කතානි පි බුද්ධබුද්ධසාවකපාඨෙසු හියෙත නදිස්සන්ති—තස්ස මක්ඛලිගොසාලස්ස පාඨා න සුද්ධමාගධිකා විය දිස්සන්ති—නෙව කත්ථඤ්චි සම්බුද්ධස්ස වා බුද්ධසාවකානං වා පාඨාවිය මනුඤ්ඤා ලලිතා,

පූරණස්ස කස්සපස්ස පාඨා ඉතො පසත්ථතරා, ඉමෙ අජිතස්ස කෙසකම්බලිනො පාඨා—‘‘පඨවී පඨවිකායං අනුපෙති අනුපිගච්ඡති ආපො ආපො කායං අනුපෙති අනුපි ගච්ඡතී’’ති—එත්ථ ‘‘අනුපිගච්ඡතී’’ති අනුගච්ඡතීති අත්ථො—ඉමෙ පකුධස්ස කච්චායනස්ස පාඨා—‘‘පඨවී කායො, ආපො කායො, තෙජො කායො, වායො කායො, සුඛෙ දුක්ඛෙ ජීවෙ සත්තමෙ සත්තකායා අකථා, අකතවිධා, අනිම්මිතා අනිම්මාතා, වඤ්ඣා, කූටට්ඨා, එසිකට්ඨායි ඨිතා’’—එත්ථ ‘‘සුඛෙ දුක්ඛෙ ජීවෙ’’ති, සුඛං දුක්ඛං ජීවොති අත්ථො.

එවමාදීහි පාඨෙහි නෙසං තිත්ථියානං මාගධී භාසා සම්බුද්ධස්ස සම්බුද්ධසාවකානං ච භාසාය විසදිසා බායති—නෙව බුද්ධාදීනං විය සාත්ථසබ්‍යඤ්ජනාදි ගුණෙහි පරිපුණ්ණා පරිසුද්ධා සිලිට්ඨා වා විසදබ්‍යඤ්ජන ලක්ඛණසම්පන්නා වා—තථාපි යෙ යෙ තෙසං පාඨා දීඝනිකායාදීසු පඤ්චසු නිකායෙසු සුත්තෙනාගතා සුත්තපරියාපන්නා තෙසම්පි නිරුත්තිලක්ඛණානං සුද්ධමාගධභාසාය අනෙතාරණනයෙන කච්චායනත්ථෙරාදීහි සුත්තකාරකෙහි සුත්තානි කතානි—තස්මා සම්මාසම්බුද්ධකාලෙ පි මාගධානං මනුස්සානං යා සාධාරණ ගාමිකාදීනං භාසා නෙව සා සුද්ධමාගධීභාසාති වුච්චති, පොරාණා පන වෙදිකා සක්කතභාසා කත්ථඤ්චි සුද්ධමාගධභාසං අනුගච්ඡති, තත්ථ දෙවෙහි රෙච්චාදීනි කරණ බහුවචනාදි රූපානි සභාවෙන කත්ථඤ්චි මාගධ සඤ්ඤලක්ඛණං අනුගච්ඡන්ති—සම්බුද්ධස්ස චනං සාවකානඤ්ච භාසා සුද්ධමාගධභාසා නයෙන සන්ධිනිකාරකෙහි අරහන්තෙහි සබ්භිතා, තස්මා තෙපිටකං බුද්ධවචනං සාට්ඨකථං සුද්ධමාගධිකභාසිකං හොති—තත්ථෙනාගතානං තිත්ථියානං බ්‍රාහ්මණාදීනඤ්ච පාඨා තථෙවෙනෙතා ගධාපි තෙසම්පි පාඨානං ච කිඤ්චිමත්තෙන විසදිසතා හෙට්ඨා වුත්තනයෙන බායති—ගච්ඡන්තෙ පන කාලෙ සම්බුද්ධසාවකානම්පි පාඨෙසු කත්ථඤ්චි කිඤ්චි මත්තන්තරෙන විසදිසතා ජාතාති මඤ්ඤෙම—යථා තස්ස භගවතො අරහතො පරිනිබ්බාණතො සාතිරෙකානං ද්වින්නං වස්සසතානමච්චයෙන සංගීතිකාරානම්පි තතියධම්මසංගීති මොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරප්පමුඛෙන ඛීණාසවසහස්සෙන කතා—තස්මිං ඛීණාසවභික්ඛුසඞ්ඝසම්මජ්ඣෙ මහාඛීණාසවෙන මොග්ගලිපුත්තතිස්සත්ථෙරෙන භගවතා සම්මාසම්බුද්ධෙන දින්නනයෙ ඨත්වා පරවාදෙ මද්දන්තෙන කථාවත්ථුප්පකරණං පකාසිතං, තස්මිං කථාවත්ථුප්පකරණෙ පාලි

ධම්මසඞ්ගණීප්පකරණාදීසු අඤ්ඤෙසු අභිධම්මප්පකරණෙසු පාලියා කිඤ්චිමත්තෙන විසදිසා ජාතා—සාහි පාලි තෙන මහාඛීණාසවෙන තද්‍ධකාලිකානං සුබොධනයෙන භාසිතා විය බායති—‘‘පුග්ගලො උපලබ්භති සච්ඡිකට්ඨපරමත්ථෙනාති ආමන්තා, යො සච්ඡිකට්ඨපරමත්ථො තතො සො පුග්ගලො උපලබ්භති, සච්ඡිකට්ඨපරමත්ථෙනාති නහෙවං වත්තබ්බෙ’’ එවමාදි—තථාපි යො යො වචනවිසෙසො දිස්සති, තස්සාපි සාධනනයෙන කච්චායනත්ථෙරාදීහි සුත්තානි කතානි.

සුත්තානි කරොන්තා පන සුත්තකාරකා ථෙරා සියොසොමත්තාය සක්කතව්‍යාකරණානි අනුගතා, කච්චායනාචරියෙනාපි විභත්තිරූපනිරූපනත්ථං සුත්තං කරොන්තෙන ‘‘සියො අංයො නාභි සනං ස්මාභි සනං ස්මිංසු’’ ති සුත්තං කතං—නත්ථි හි විභත්ති පච්චත්තෙන පඨමාය එකවචනෙ දිස්සන්ති ආදෙසං විනා සිවචනෙන සිද්ධං පච්චත්තෙකවචනං නදිස්සති—අකාරන්තපුල්ලිඞ්ගෙහි යෙහි කෙහිචි ඔකාරාදෙසො පසෙසාති—කෙහිචි ආකාරාදෙසං—අකාරන්තෙහි නපුංසකලිඞ්ගෙහි අමාදෙසං—ආලපනං පන කත්ථි එකාරාදෙසමුපෙති, සෙසෙස්වෙව ලොපමාපජ්ජතෙ—අඤ්ඤෙසු පන යොආදයො සරූපෙනාපි නාමතො පරං පච්චයතනමුපගච්ඡන්ති ආදෙසාදීහි විකාරප්පත්තාපි—සක්කතසඤ්ඤාහි පරො සිකාරො උච්චාරණත්ථං පයුත්තෙකාරරහිතො කෙවලස්කාරො හුත්වා තන්තිසඤ්ඤානුවිසයගතා ගච්ඡති සංහිතාය සකාරරූපෙනාපි තිට්ඨති, තස්මා සිකාරො සක්කතභාසාය පඨමෙකවචනෙ උචිතො හොති, තං නිස්සාය සක්කතව්‍යාකරණමනුගච්ඡන්තෙන කච්චායනෙනාචරියෙන මාගධිකව්‍යාකරණෙපි සිකාරො පච්චත්තෙකවචනවසෙන ගහිතො.

සඤ්ඤාධිකාරෙපි—‘‘පරසමඤ්ඤා පයොගෙ’’ති සුත්තෙන න චෙව ‘‘යාව පන සක්කතගන්ථෙසු සමඤ්ඤා ඝොසානී වා අඝොසානීවා තා පයොගෙ සති එත්ථාපි යුජ්ජන්තෙ’’ති වුත්තා යාව යා යා ඝොසාඝොසාදිසමඤ්ඤා සක්කතව්‍යාකරණෙසු ආගතා තාසං පයොගෙ සති මාගධිකභාසායාපි ගහෙතබ්බා වුත්තා—මාගධිකාය පාලිභාසාය කච්චායනබ්‍යාකරණතො පොරාණකතරං විත්ථාරගතං බ්‍යාකරණං නදිස්සති, මොග්ගල්ලායන සද්දනීත්‍යාදයොපි තතො නවකතරා—පොරාණිකං පධානං හි කච්චායනං ව්‍යාකරණං සක්කතබ්‍යාකරණානුගතං තන්තිසයිතං—

තථාපි වෙදිකබ්‍යාකරණං මාගධබ්‍යාකරණානුගතං දිස්සති—තස්මා මාගධී භාසා සක්කතභාසතො පොරාණිකතරා යෙවාති බායති—මාගධී භාසා බ්‍රහ්මානමාදිකප්පිකනරානං සම්බුද්ධානඤ්ච අස්සුතාලාපානඤ්ච භාසාති පාකටා තතො ච සො අත්ථො සිද්ධො—සා පන භාසා ධම්මාසොකනරින්දකාලෙ ජම්බුදීපෙ සක්කතභාසාය චෙව අන්‍ධගුප්තභාසාදීහි ච සම්මිස්සා හුත්වා ඨිතාවිය දිස්සති—සොහි අත්ථො තස්ස ධම්මාසොකස්ස සිලාලෙඛාහි බායති—තත්ථ හි ‘‘ඉයං ධම්මලිපි දෙවානං පියෙන පියදසිනා රඤ්ඤා ලෙඛාපිතා’’—ඉච්චාදයො පාඨා දිස්සන්ති—තත්ථ ‘‘ඉයං ධම්මලිපි’’ එවමාදිනා ඉධ නිට්ඨිතස්ස පාඨස්ස—අයං ධම්මලිපි දෙවානං පියෙන පියදස්සිනා රඤ්ඤා ලෙඛාපිතාති අත්ථො—එවමාදීහි සිලාලෙඛපාඨෙහි තස්ස දෙවානං පියස්ස පියදස්සිනො නාම ධම්මාසොකස්ස මහාරාජස්ස කාලෙ මාගධීභාසා ජම්බුදීපෙ පාටලිපුත්තනගරාදීසු සක්කතඅන්‍ධුභාසාදීහි සම්මිස්සා ව්‍යොහාරසම්පන්නා ති බායති, න ච සා සුද්ධමාගධී භාසා—සම්බුද්ධස්ස දෙසනාවචනානුකූලා පාලිපොත්ථකාදීසු ආගතා භාසායෙව හි සුද්ධමාගධීභාසා—සා යෙව මූලභාසාතිපි වුච්චති—වුත්තඤ්ච බොධිවංසෙ—‘‘අථෙත්ථ අසෙසදෙසවාසීනං සුබොධං කරොන්තො සබ්බජනානං මූලභාසාය මාගධාභිධානාය දසබලස්ස දෙසනාවචනමාලානුකූලාය වාචාය රචයන්තො අත්ථි නාම සාධු ජනං පරිපොසෙය්‍යං’’ති—යා පන ජම්බුදීපිකානං කවීනං නාටකෙසු වුත්තා මාගධී භාසා සා නෙව සුද්ධමාගධභාසා—සා හි මගධෙසු ගාමවාසීනං කාලෙන කාලං චඤ්චලීභූතා ආලුලිතා මාගධීති වෙදිතබ්බා.

කච්චායනාචරියෙන දසබලස්ස දෙසනාවචනමාලානුකූලාය සුද්ධමාගධභාසාය තදනුගතමෙව බ්‍යාකරණං රචිතං—තං හි සබ්බසො තදත්ථං සාධෙති අඤ්ඤත්‍ර කත්ථචි සද්ධවිභත්තමත්තෙන—තං හි ව්‍යාකරණං සබ්බත්ථ පත්ථටං, සබ්බම්මරම්මාදීසු රටෙස්සු පොත්ථකවිසදෙසතාය කත්ථචි නානාවිධතා ජාතා—තත්ථ තත්ථ සඤ්ඤාසත්ථවිදූනං ඉච්ඡාවසෙන බහූදාහරණපක්ඛෙපෙන චෙව සද්ධවිපාතෙන ච පොත්ථානං විසදිසතා ජාතා—කච්චායනවණ්ණනා මුඛමත්තදීපනාදීසු තබ්බණ්ණනාසු ච ආචරියානං මතවසෙන සුත්තවිභාගාදීනං නානත්තං යත්ථ කත්ථචි දිස්සති—යානි කානිචි සුත්තානි ච තෙසු තෙසු පොත්ථකෙසු අඤ්ඤථා දිස්සන්ති—‘‘සබ්බොච්චන්ති—එහ්‍යෙඤ්චෙ’’ති චෙ සුත්තානි—කත්ථචි ‘‘සබ්බොච්චන්ති—එහෙඤ්චෙ’’ ඉච්චාදිනා නයෙන විසදිසානි ජාතානි, තෙසං විසදිසතාය කාචි අත්ථපරිහානි නදිස්සති—යෙසු යෙසු පොත්ථකෙසු විසදිසතාය යෙන යෙනත්ථපරිහානීපි භවෙය්‍යාති බායති, තෙසු තෙදෙසු සො සො සුත්තත්ථොති අම්හාකං ඛන්ති සො යෙවමෙවහි ගහිතො—නානාරටෙස්සු ලිඛිතානි බහුනි පොත්ථානි සමාහරිත්වා සංඝෙත්වා ඔලොකිතානි, තෙසු යෙසු කෙසූචි පොත්ථකෙසු ‘‘පුථ් ඉච්චෙතස්ස සරෙ පරෙ’’ති පාඨො අඤ්ඤෙසු ච ‘‘පුථ් ඉච්චෙතස්ස අඤ්ඤෙසු සරෙ පරෙ’’ති එවමාදිනා විසදිසතාපි දිස්සති තෙසු ච වුත්තිවිසෙසෙසු යෙනත්ථපරිහානී නහොති, සො තථෙව ගහිතො—කච්චායනගන්ථපොත්ථකෙසු අදිස්සමානානි සුත්තානි මුඛමත්තදීපනියං එකතිංසමත්තානි දිස්සන්ති, තානි පන ‘‘තෙසං පරමුභයප්පදත්ථෙසු’’—‘‘සෙසා කම්මකරණ සම්පදානාපාදානසාම්‍යොකාසෙසු ච’’—‘‘තතියාය ච දුතියා’’ එවමාදීනි—තානි කච්චායනගන්ථතො අධිකානීති මඤ්ඤාම—ඉදං හි සංසොධිතං කච්චායනවණ්ණනාදීහි අවිරුද්ධං කච්චායනබ්‍යාකරණං පරිපුණ්ණන්ති මඤ්ඤෙම, න ච තත්ථ අධිකානිපි සුත්තානි යොජෙත්වා ලිඛිතපොත්ථකෙහි ගණෙත්වා ගණිතානි ඉතොධිකානි සුත්තානීති මඤ්ඤන්ති තථාපි සීහලීයා චෙව වණ්ණනාහි ච සමෙත්වා ඔලොකෙන්තු පණ්ඩිතා—ඉධ යත්ථ කත්ථචි අක්ඛරූනාධික විපරීතතා සියා පි න දුක්කරං සුත්තානං වුත්තිසංසොධනාදීනා පරියෙසනන්ති.

ඉදං මයා බුද්ධගාමෙ ගණෙගොඩැල්ලවිහාරමජ්ඣාවසන්තෙන බටුවන්තුඩාවෙති පාකටස්ස දෙවරක්ඛිතස්ස ආචරියස්ස චෙව විද්‍යොදය පරිවෙණාධිපතිස්ස ආචරියස්ස සිරිසුමඞ්ගලාභිධානස්ස යතිස්සරස්ස ච සිස්සභූතෙන ගුණරතනත්ථෙරෙන මහාචරියභූතස්ස සිරිසුමඞ්ගලාභිධානස්ස යතිස්සරස්ස ථෙරවරස්ස උපත්ථම්භං නිස්සාය සංසොධිතං—ඉදඤ්ච විඤ්ඤාපනං තෙනෙවාචරියෙන ලිඛිත්වා දින්නන්ති.

M. GOONERATAN