2. යුගනද්ධ වර්‍ගය
ඒ භගවත් අර්‍හත් සම්මාසම්බුදුරජාණන් වහන්සේට නමස්කාර වේවා.
1.
යුගනද්ධ කථා
මා විසින් මෙසේ අසනලද: එක් සමයෙක්හි ආයුෂ්මත් ආනන්‍ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ කොසඹෑනුවර ඝෝෂිතාරාමයෙහි වාසය කරන සේක. එසමයෙහි ආයුෂ්මත් ආනන්‍ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ ‘ඇවැත්නි, මහණෙනි’ යි භික්‍ෂූන් ඇමතූසේක. ‘ඇවැත්නි’ යි ඒ භික්‍ෂූහු ආයුෂ්මත් අනඳතෙරුනට පිළිවදන් ඇස්වූහ. ආයුෂ්මත් අනඳතෙරණුවෝ මේ වදාළහ:
ඇවැත්නි, යම්කිසි මහණෙක් හෝ මෙහෙණක් හෝ මා සමීපයෙහි තමා රහත්බවට පැමිණීම ප්‍රකාශ කෙරේ නම් සර්‍වප්‍රකාරයෙන් සතර ප්‍රතිපදාමාර්‍ගයෙන් හෝ මොවුනතුරෙහි එක්තරයෙකින් හෝ ප්‍රකාශ කෙරේ. කවර සතර ප්‍රතිපදාමාර්‍ගයෙකින යත්:
ඇවැත්නි, මෙ සස්නෙහි මහණ තෙම ශමථපූර්‍වඞ්ගම වූ විදර්‍ශනාව වඩයි. ශමථපූර්‍වඞ්ගම වූ විදර්‍ශනා වඩන ඕහට මාර්‍ගය උපදී. හෙතෙම ඒ මාර්‍ගය ඇසුරු කෙරෙහි වඩයි පුනපුනා වඩයි, ඒ මාර්‍ගය ඇසුරු කරන වඩන පුනපුනා වඩන ඕහට සංයෝජනයෝ ප්‍රහීණ වෙති, අනුශයධර්‍මයෝ විගතාන්ත (කෙළවර) වෙත්.
තවද අනෙකක් කියමි: ඇවැත්නි, මහණ තෙම විදර්‍ශනා පූර්‍වඞ්ගම වූ ශමථය වඩයි, විදර්‍ශනා පූර්‍වඞ්ගම ශමථය වඩන ඕහට මාර්‍ගය උපදී. හෙතෙම ඒ මාර්‍ගය ඇසුරු කෙරෙයි වඩයි පුනපුනා වඩයි, ඒ මාර්‍ගය ඇසුරු කරන වඩන පුනපුනා වඩන ඕහට සංයෝජනයෝ ප්‍රහීණ වෙති, අනුශයධර්‍මයෝ විගතාන්ත වෙත්.
තවද ඇවැත්නි, මහණ තෙම ශමථ–විදර්‍ශනා යුගනද්ධ (යුගළු) කොට වඩයි, ශමථ විදර්‍ශනා යුගනද්ධ කොට වඩන ඕහට මාර්‍ගය උපදී. හෙතෙම ඒ මාර්‍ගය ඇසුරු කෙරෙයි වඩයි පුනපුනා වඩයි, ඒ මාර්‍ගය ඇසුරු කරන වඩන පුනපුනා වඩන ඕහට සංයෝජනයෝ ප්‍රහීණ වෙති, අනුශයධර්‍මයෝ විගතාන්ත වෙත්.
තවද ඇවැත්නි, මහණට ඕභාසාදිධර්‍මයෙහි වික්‍ෂෙපසඞ්ඛ්‍යාත උද්ධතභාවයෙන් විරෝධයට පමුණුවනලද සිත වෙයි, යම් කලෙක ඒ (විදර්‍ශනාවීථීයට බැසැගෙන සිටි) සිත ගෝචරජ්ඣත්ත සඞ්ඛ්‍යාත අරමුණෙහි මැ පිහිටා ද මොනොවට හිඳී ද එකඟ වේ ද මොනොවට සිටී ද, ඇවැත්නි, ඒ විදර්‍ශනාවීථීයට පිළිපන් සමය වෙයි. ඕහට මාර්‍ගය උපදී. හෙතෙම ඒ මාර්‍ගය ඇසුරු කෙරෙයි වඩයි පුනපුනා වඩයි, ඒ මාර්‍ගය ඇසුරු කරන වඩන පුනපුනා වඩන ඕහට සංයෝජනයෝ ප්‍රහීණ වෙති, අනුශයධර්‍මයෝ විගතාන්ත වෙත්.
ඇවැත්නි, යම් කිසි මහණෙක් හෝ මෙහෙණක් හෝ මා සමීපයෙහි තමා රහත්බවට පැමිණීම ප්‍රකාශ කෙරේ නම් මේ සතර ප්‍රතිපදාමාර්‍ගයෙන් හෝ මොවුනතුරෙහි එක්තරයෙකින් හෝ ප්‍රකාශ කෙරේ යයි.
කිසෙයින් ශමථපූර්‍වඞ්ගම විදර්‍ශනා වඩාද යත්: නෛෂ්ක්‍රම්‍යවශයෙන් චිත්තයාගේ එකඟබව අවික්‍ෂේප සඞ්ඛ්‍යාත සමාධි යැ, ඒ සමාධියෙහි උපන් (චිත්තචෛතසික) ධර්‍මයන් අනිත්‍යානුදර්‍ශනස්වභාවයෙන් විදර්‍ශනා යැ, දුඃඛානුදර්‍ශනස්වභාවයෙන් විදර්‍ශනා යැ, අනාත්‍මානුදර්‍ශනස්වභාවයෙන් විදර්‍ශනා යි. මෙසෙයින් පළමු වැ ශමථය වෙයි. පසු වැ විදර්‍ශනා වේ. එයින් කියනු ලැබෙයි: ‘සමථපුබ්බඞ්ගමං විපස්සනං භාවෙති’
භාවෙති යනු භාවනා සතරෙකි: ඒ ශමථයෙහි උපන් (චිත්තචෛතසික) ධර්‍මයන් නො ඉක්ම පවත්නා ස්වභාවයෙන් භාවනා යැ, ඉන්‍ද්‍රියයන්ගේ ඒකකෘත්‍යස්වභාවයෙන් භාවනා යැ, තදුපගවිර්‍ය්‍යධුරස්වභාවයෙන් භාවනා යැ, ආසේවනස්වභාවයෙන් භාවනා යි.
මග්‍ගො සඤ්ජායති යනු: කිසෙයින් මාර්‍ගය උපදී ද යත්: දර්‍ශනාර්‍ත්‍ථයෙන් සම්‍යග්ද්‍රෘෂ‍්ටිසඞ්ඛ්‍යාත මාර්‍ගය උපදි, අභිනිරෝපණාර්‍ත්‍ථයෙන් සම්‍යක්සංකල්‍ප සඞ්ඛ්‍යාත මාර්‍ගය උපදි. පරිග්‍රහාර්‍ත්‍ථයෙන් සම්‍යග්වචන සඞ්ඛ්‍යාත මාර්‍ගය උපදි. සමුත්‍ථානාර්‍ත්‍ථයෙන් සම්‍යක්කර්‍මාන්ත සඞ්ඛ්‍යාත මාර්‍ගය උපදි. ව්‍යවදානාර්‍ත්‍ථයෙන් සම්‍යගාජීව සඞ්ඛ්‍යාත මාර්‍ගය උපදි. ප්‍රග්‍රහාර්‍ත්‍ථයෙන් සම්‍යග්ව්‍යායාම සඞ්ඛ්‍යාත මාර්‍ගය උපදි. උපස්‍ථානාර්‍ත්‍ථයෙන් සම්‍යක්ස්මෘති සඞ්ඛ්‍යාත මාර්‍ගය උපදි. අවික්‍ෂේපාර්‍ත්‍ථයෙන් සම්‍යක්සමාධි සඞ්ඛ්‍යාත මාර්‍ගය උපදී. මෙසෙයින් මාර්‍ගය උපදි.
“සො තං මග්ගං ආසේවති භාවෙති බහුලීකරෝති” ආසේවති යනු: කිසෙයින් ඇසුරු කෙරෙයි යත්: ආවර්‍ජනා කෙරෙමින් ඇසුරු කෙරෙයි, දනිමින් ඇසුරු කෙරෙයි, දක්මින් ඇසුරු කෙරෙයි, ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා කෙරෙමින් ඇසුරු කෙරෙයි, සිත පිහිටුවමින් ඇසුරු කෙරෙයි, සැදැහැයෙන් නිශ්චය කෙරෙමින් ඇසුරු කෙරෙයි, වීර්‍ය්‍යය දැඩි කොට ගනිමින් ඇසුරු කෙරෙයි, සිහි එළවා තබමින් ඇසුරු කෙරෙයි, සිත අරමුණෙහි සම වැ තබමින් ඇසුරු කෙරෙයි, ප්‍රඥායෙන් දැනගනිමින් ඇසුරු කෙරෙයි, ස්වභාවලක්‍ෂණාවබෝධයෙන් දතයුත්ත අභිජානනය කෙරෙමින් ඇසුරු කෙරෙයි, සාමාන්‍යලක්‍ෂණාවබෝධයෙන් දතයුත්ත පරිජානනය කෙරෙමින් ඇසුරු කෙරෙයි, දුරු කළයුත්ත දුරුකෙරෙමින් ඇසුරු කෙරෙයි, වැඩියයුත්ත වඩමින් ඇසුරු කෙරෙයි, ප්‍රත්‍යක්‍ෂකටයුත්ත ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කෙරෙමින් ඇසුරු කෙරෙයි, මෙසෙයින් ඇසුරු කෙරේ.