“මනොපුබ්බඞ්ගමා ධම්මා”ති ගාථා.

1. තත්ථ කතමො දෙසනාහාරො: ඉමම්හි සුත්තෙ කො අත්ථො ඛන්ධවවත්ථානෙන විඤ්ඤාණක්ඛන්ධං දෙසෙති, ධාතුවවත්ථානෙන මනො විඤ්ඤාණධාතුං. ආයතනවවත්ථානෙන මනායතනං, ඉන්ද්රියවවත්ථානෙන මනින්ද්රියං. තස්සං කිං පුබ්බඞ්ගමා ධම්මා, සංඛිත්තෙන ඡ ධම්මා පුබ්බඞ්ගමා ධම්මා, කුසලමූලානි ච අකුසලමූලානි ච අනිමිත්තං ඉමම්හි සුත්තෙ කුසලමූලං දෙසිතං. තත්ථ කතමා මනොපුබ්බඞ්ගමා ධම්මා මනො තෙසං සුබ්බඞ්ගමං, යථාපි රාජා පුබ්බඞ්ගමො, එවමෙව ධම්මානං මනො පුබ්බඞ්ගමො.

තත්ථ තිවිධානං පුබ්බඞ්ගමානං නෙක්ඛම්මච්ඡන්දෙන අබ්යාපාදච්ඡන්දෙන අවිහිංසාච්ඡන්දෙන, ආලොභස්ස නෙක්ඛම්මච්ඡන්දෙන පුබ්බඞ්ගමො අදොසස්ස අබ්යාපාදච්ඡන්දෙන පුබ්බඞ්ගමො, අමොහස්ස අවිහිංසාච්ඡන්දෙන පුබ්බඞ්ගමො.

තත්ථ ‘මනොසෙට්ඨා’ති මනසා ඉමෙ ධම්මා උස්සටා, මනෙන වා නිම්මිතා, මනොව ඉමෙසං ධම්මානං සෙට්ඨොති මනොව ඉමෙසං ධම්මානං ජෙට්ඨොති මනොව ඉමෙසං ධම්මානං ආධිපච්චං කරොතීති මනොසෙට්ඨා.

මනොජවා’ති යත්ථ මනො ගච්ඡති, තත්ථ ඉමෙ ධම්මා ගච්ඡන්තීති මනොජවා. යථා වාතො සීඝං ගච්ඡති අඤ්ඤො වා කොචි සීඝං ගාමිකො වුච්චතෙ වාතජවො’ති පක්ඛිගාමීකොති, එවමෙව ඉමෙ ධම්මා මනෙන සම්පජායමානා ගච්ඡන්ති, තත්ථ ඉමෙ ධම්මා ගච්ඡන්තීති මනොජවාති.

තෙ තිවිධා ඡන්දසමුදානිතා අනාවිලතා ච සඞ්කප්පො. සත්තවිධා ච කායිකං සුචරිතං වාචසිකං සුචරිතං, තෙ දස කුසලකම්මපථා.

තත්ථ “මනසා චෙ පසන්නෙන”ති මනොකම්මං. “භාසති වා”ති වචීකම්මං. “කරොති වා”ති කායකම්මං. ඉමෙහි ඉමස්මිං සුත්තෙ දස කුසලකම්මපථා පරමාපි සන්තා සීලවා සො භවති නිචත්තියං න ලොකනිය්යානාය, වාසනාභාගියං සුත්තං භවති. අයං දෙසනා.

2. තත්ථ කතමො විචයො හාරො: “මනොපුබ්බඞ්ගමා ධම්මා” ති කුසලමූලානි ච අට්ඨඞ්ගසම්මත්තානි. ඉදං සුත්තං.

3. යුත්තීති: දසන්නං කුසලකම්මපථානං යො විපාකො සො සුඛවෙදනීයො අබ්යාපාදස්සඞ්ගමානො. “ඡායාව අනපායිනී”ති අනුගච්ඡති, අත්ථි එසා යුත්ති.

4. පදට්ඨානන්ති: අට්ඨාරසන්නං මනොපවිචාරානං පදට්ඨානං. “මනොපුබ්බඞ්ගමා ධම්මා”ති සබ්බකුසලපක්ඛස්ස ඉමෙ ධම්මා පදට්ඨානං. “මනසා චෙ පසන්නෙනා”ති යො චෙතසො පසාදො, ඉදං සද්ධින්ද්රියස්ස පදට්ඨානං. “භාසති වා”ති සම්මාවාචාය, “කරොති වා”ති සම්මාකම්මන්තස්ස ච සම්මාවායාමස්ස පදට්ඨානං.

5. ලක්ඛණොති: ඉති පුබ්බඞ්ගමා ධම්මාති වෙදනාපුබ්බඞ්ගමාපි එතෙ, සඤ්ඤාපුබ්බඞ්ගමාපි එතෙ, සඞ්ඛාරපුබ්බඞ්ගමාපි එතෙ. යෙ කෙචි ධම්මා සහජාතා සබ්බෙ පුබ්බඞ්ගමා එතෙසං ධම්මානං. “තතො නං සුඛමන්වෙතී”ති සොමනස්සම්පි නං අන්වෙති යං සුසුඛච්ඡායා තදපි නං සුඛං තදපි අන්වෙති.

6. තත්ථ කතමො චතුබ්යූහො හාරො: ‘මනොපුබ්බඞ්ගමා’ති න ඉදං එකාධිවචනං කිං කාරණා, සබ්බෙ යෙව ඉමෙ ඡ විඤ්ඤාණකායා, ඉමම්හි භගවතො කො අධිප්පායො: යෙ සුඛෙන අත්ථිකා, තෙ මනං පසාදෙන්තීති අයං ඉමම්හි සුත්තෙ භගවතො අධිප්පායො. අත්ථො පුබ්බෙයෙව නිද්දිට්ඨො.