තත්ථ කතමං සංකිලෙසභාගියං ච නිබ්බෙධභාගියං ච අසෙඛභාගියං ච සුත්තං: “අයං ලොකො සන්තාපජාතො යාව “යෙ හි කෙචි සමණා වා බ්රාහ්මණා වා භවෙන භවස්ස විප්පමොක්ඛමාහංසු”. සංකිලෙසභාගියං “උපධීහි පටිච්ච දුක්ඛමිදං සම්භොති,” (යා තා පන “භවතණ්හා පහීයති, විභවං නාභිනන්දතී”ති අයං නිබ්බෙධො, “තස්ස නිබ්බුතස්සභික්ඛුනො අනුපාදානා පුනබ්භවො න හොති” උපච්චගා සබ්බභවානි තාදී”ති අසෙඛභාගියං.

තත්ථ “සන්තාපජාතො”ති: රාගජො සන්තාපො දොසජො මොහජොති තෙසං සත්තානං ඨානං දස්සෙති. “ලොකො සන්තාපජාතො”ති ඵස්සො තිවිධො: සුඛවෙදනීයො දුක්ඛවෙදනීයො අදුක්ඛමසුඛවෙදනීයො තත්ථ සුඛවෙදනීයො ඵස්සො රාගසන්තාපො, දුක්ඛවෙදනීයො දොසසන්තාපො, අදුක්ඛමසුඛවෙදනීයො මොහසන්තාපො. යථා ච භගවා ආහ. හත්ථකස්ස ආළවකස්ස ගොමග්ගෙ “යෙහි ගහපති පුත්තො රාගජෙහි දොසජෙහි මොහජෙහි සන්තාපෙහි දුක්ඛං සුපති, තෙ මම සන්තාපා න සන්තී”.

“රොදං වදති අත්තතො”ති: තෙහි සන්තාපෙහි සන්තාපිතො තිවිධං විපල්ලාසං පටිලභති: සඤ්ඤාවිපල්ලාසං චිත්තවිපල්ලාසං දිට්ඨිවිපල්ලාසං. තත්ථ අසුභෙ සුභන්ති සඤ්ඤාවිපල්ලාසො, දුක්ඛෙ සුඛන්ති චිත්තවිපල්ලාසො, අනිච්චෙ නිච්චන්ති අනත්තනි අත්තාති දිට්ඨිවිපල්ලාසො.

යථා චිත්තස්ස විපල්ලාසො සඤ්ඤා-දිට්ඨි තෙ තිවිධා විතක්කා: චිත්තවිතක්කො විපල්ලාසො, සඤ්ඤාවිතක්කො විපල්ලාසො, දිට්ඨිවිතක්කො විපල්ලාසොපි. තත්ථ අවිජ්ජා විපල්ලාසො ගොචරා ගතිපතෙය්යභූමි, (?) යථා හි තං සඤ්ජානාති යථා විජානාති යථා සඤ්ජානාති ච විජානාති ච. යථා ඛන්ති චෙතෙති ඉමෙ චත්තාරො විපල්ලාසා. සත්තා යෙහි චතුබ්බිධං අත්තභාවවත්ථුං රොගභූතං ගණ්ඩභූතං ‘අත්තා’ති වදන්ති. “රොදං වදති අත්තතො”ති අයං ආවට්ටො.

“යෙන යෙන හි මඤ්ඤති තතො නං හොති අඤ්ඤථා”ති ‘සුභ’න්ති මඤ්ඤති න තථා හොති. එවං ‘සුඛ’න්ති ‘නිච්චං අත්තා’ති සො අඤ්ඤථා භවමෙව සන්තං අනාගතං භවං පත්ථෙති. තෙන වුච්චති භවරාගො’ති භවමෙවාභිනන්දතීති යං අභිනන්දති තං දුක්ඛන්ති, පඤ්චක්ඛන්ධෙ නිද්දිසති යං ච තප්පච්චයා සොකපරිදෙවදුක්ඛං තස්ස හි භාවෙස්සති. එත්තාවතා සඞ්කිලෙසො හොති. පහානත්ථං ඛො පන බ්රහ්මචරියං වුස්සති තිණ්ණං සන්තාපානං, ඡන්දරාගවිනයො හොති.

“උපධීහි පටිච්ච දුක්ඛමිදං සම්භොතී”ති යෙ භවමෙවාභිනන්දන්ති තං භයං, යස්ස භායති තං දුක්ඛං, තස්ස දුක්ඛස්ස පහානාමාහ. සබ්බසො උපාදානානං ඛයා නත්ථි දුක්ඛස්ස සම්භවොති.