තත්ථ කතමො හාරවිභඞ්ගො: යත්ථ සොළසහාරා අක්ඛරසො භෙදං ගච්ඡන්ති,

1. තත්ථ ආදිම්හි දෙසනාහාරො: තත්ථ අයං ගාථා:

යථා අරියසච්චානං නික්ඛෙපො, චත්තාරි සච්චානි සාධාරණානි අසාධාරණානි ච, යානි ච අට්ඨාරස පදානි දුක්ඛතො සත්ත පදානි සඞ්ඛෙපෙන කායිකෙන චෙතසිකෙන දුක්ඛෙන අප්පියසම්පයොගෙන පියවිප්පයොගෙන ච තීහි ච සඞ්ඛතතාහි තත්ථ තීණි සඞ්ඛතලක්ඛණානි තිස්සො දුක්ඛතා: උප්පාදො සඞ්ඛතලක්ඛණං, සඞ්ඛාරදුක්ඛතාය දුක්ඛතා ච වයො සඞ්ඛත ලක්ඛණං, විපරිණාමදුක්ඛතාය දුක්ඛතා ච අඤ්ඤථත්තං සඞ්ඛඛතලක්ඛණං, දුක්ඛදුක්ඛතාය දුක්ඛතා ච, ඉමෙසං තිණ්ණං සඞ්ඛතලක්ඛණානං තීසු වෙදනාභූමීසු අදුක්ඛමසුඛා වෙදනා, උප්පාදො සඞ්ඛතලක්ඛණං, සක්ඛාරදුක්ඛතාය ච දුක්ඛතා, වයො සඞ්ඛතලක්ඛණං, සුඛා වෙදනා විපරිණාමදුක්ඛතාය ච දුක්ඛතා අඤ්ඤථත්තං සඞ්ඛතලක්ඛණං, දුක්ඛා වෙදනා දුක්ඛදුක්ඛතාය ච දුක්ඛතා, ඉති ඉමෙසු නවපදෙසු පඨමකෙසු සත්තසු පදෙසු සොළස පදෙසු දුක්ඛා පරියෙසිතබ්බා, එකාදස දුක්ඛතාය ච ලක්ඛණං නිද්දෙසෙ නිද්දිට්ඨං. පාතුභාවලක්ඛණා ජාති, යා ච පාතුභාවචුතිලක්ඛණො චුතොති විත්ථාරෙන පන්නරසපදානි කත්තබ්බානි.

එවං සාධාරණානි අසාධාරණානි ච සත්තසු දසසු පදෙසු පඤ්ඤාසතිවිධෙ ච සාසනපට්ඨානෙ අට්ඨාරසවිධෙසු ච සුත්තාධිට්ඨානෙසු දසවිධෙසු ච සුත්තවිධෙය්යෙසු සොළසවිධෙසු ච හාරෙසු එකවීසතිවිධාය ච පවිචයවීමංසායාති ඉදං දෙසිතං යථාභූතං ච දෙසිතන්ති. අයං වුච්චති දෙසනාහාරො.

2. තත්ථ කතමො විචයො හාරො:

පදන්ති පඨමං පදං, තස්ස කො අත්ථො: යං භගවා පුට්ඨො ආයස්මතා අජිතෙන, තං ගහෙතබ්බං. කති පදානි පුට්ඨානි යථා කිං: “කෙනස්සු නිවුතො ලොකො”ති ගාථා, ඉමානි කති පදානි චත්තාරි ඉති විස්සජ්ජනාය පුච්ඡා. යත්තකෙහි පදෙහි භගවතා විස්සජ්ජිතානි පදානි ඉති පුච්ඡාය ච යා පදානං සඞ්කාසනා, ඉදං වුච්චති පදන්ති.

පඤ්හා’ති: ඉමානි චත්තාරි පදානි කති පඤ්හා එකො වා ද්වෙ වා තදුත්තරිං වා, ඉමානි චත්තාරි පදානි එකො පඤ්හො, අත්ථානුපරිවත්ති බ්යඤ්ජනං හොති, සම්බහුලානිපි පදානි එකමෙවත්ථං පුච්ඡති. ඉමානි චත්තාරි පදානි අනුපරිවත්තීති තං බ්යඤ්ජනෙන එකො පඤ්හොව හොති.

කෙනස්සු නිවුතො ලොකො’ති: ලොකං සඣාය පුච්ඡති. කෙනස්සු නප්පකාසති කිස්සාභිලෙපනං බ්රූසී’ති තං යෙව පුච්ඡති. කිංසු තස්ස මහබ්භයන්තී තංයෙව පුච්ඡති, එවං අත්ථානුපරිවත්ති බ්යඤ්ජනං එකො පඤ්හො හොති, සො පඤ්හො චතුබ්බිධො: එකං සබ්යාකරණීයො විභජ්ජබ්යාකරණීයො පටිපුච්ඡාබ්යාකාරණීයො ඨපනීයොති’ තත්ථ චක්ඛුං අනිච්ච’න්ති එකංසබ්යාකරණීයො, ‘යං අනිච්චං තං දුක්ඛ’න්ති විභජ්ජබ්යාකරණීයො ‘සියා අනිච්චං න චක්ඛු, යානිපි ආයතනානි ච න චක්ඛු, තානිපි අනිච්චන්ති න චක්ඛුයෙව අයං විභජ්ජබ්යාකරණීයො ‘යං චක්ඛු තං චක්ඛුන්ද්රියං නෙ’ති පටිපුච්ඡාබ්යාකරණීයො, “තං චක්ඛුං තථාගතො’ති ඨපනීයො, “අඤ්ඤත්ර චක්ඛුනාති ඨපනීයො” පඤ්හො.

ඉදං පඤ්හං භගවා කිං පුච්ඡිතො: ලොකස්ස සංකිලෙසො පුච්ඡිතො, කිං කාරණං: තිවිධො හි සංකිලෙසො: තණ්හා සංකිලෙසො ච දිට්ඨිසංකිලෙසො ච දුච්චරිතසංකිලෙසො ච. තත්ථ “අවිජ්ජාය නිවුතො”ති අවිජ්ජං දස්සෙති. “ජප්පා”ති තණ්හං දස්සෙති, ‘මහබ්භය”න්ති අකුසලස්ස කම්මස්ස විපාකං දස්සෙති. ‘සොතං’ නාම. සුඛවෙදනීයස්ස කම්මස්ස දුක්ඛවෙදනීයො විපාකො භවිස්සතීති නෙතං ඨානං විජ්ජතීති භගවා විස්සජ්ජෙති. චතූහි යො පදෙහි “අවිජ්ජාය නිවුතො ලොකොති -පෙ- එවං වුච්චති.

තදුත්තරිං පටිපුච්ඡති, “සවන්ති සබ්බධි සොතා”ති ගාථා චත්තාරි පදානි පුච්ඡති, තං භගවා ද්වීහි විස්සජ්ජෙති