4. චතුත්‍ථභූමි - සුත්තවිචය
එහි ‘සුත්තවිචය’ කවරෙ යත්:
එහි කුශලධර්‍මයන්ගෙන් ද අකුශලධර්‍මයන්ගෙන් ද පූර්‍වාපර වශයෙන් මැනැවින් පරීක්‍ෂා කරනු ලැබෙයි, කුමක් හෙයින් මේ සූත්‍රය ඇරැඹුහු ද ... ඉතා ආසන්න අර්‍ත්‍ථ ඇති ඒ සූත්‍රයන් සමග යෙදේ ද, නොහොත් නො යෙදේ දැ’යි.
ඒ මෙසේ යැ: බුදුහු එහි ආදියෙහි කෙලෙසුන් දෙසන සේක, කිමැ ඒ කෙලෙසුන්ගේ ප්‍රහාණය දේසිත ද, නොහොත් නො දේසිත දැයි විමැසියැයුතු යැ, ඉදින් භාග්‍යවතුන් විසින් ඒ කෙලෙසුන්ගේ ප්‍රහාණය නොදෙසනලද නම්, කුශලධර්‍මයෝ සෙවිය යුත්තාහු යැ. යම් තැනෙක ඒ අකුශලයෝ ප්‍රහාණයට යෙත් ද, ඉදින් විමසනුයේ නො ලැබේ නම් එහි අකුශලධර්‍මයෝ අපකර්‍ෂණය කළ යුත්තාහු යැ විමැසියැයුත්තාහු යැ, සංකිලේස භාගිය සුත්‍රයෙකි.
ඉදින් ක්ලේශයෝ අපකර්‍ෂණය කරනු ලබන්නාහු (යෙ වා න දෙන්ති?) එහි ආර්‍ය්‍ය මාර්‍ග ධර්‍මයෝ පරීක්‍ෂා කළයුත්තාහු ය: ඒ භූමීන්හි ක්ලේශයෝ ප්‍රහාණයට යෙත් ද, නොහොත් නො යෙත් දැ’යි. යළි යම් පමණ ක්ලේශයෝ දෙසන ලද්දාහු ය, එපමණ ආර්‍ය්‍ය ධර්‍මයෝ නො දෙසන ලද්දාහු ද, යම් තැනෙක ක්ලේශයෝ ප්‍රහාණයට යෙත් ද, එහි යම් කෙලෙස් කෙනෙක් ආර්‍ය්‍ය ධර්‍මයන්ට ප්‍රතිපක්‍ෂයෙන් නො යෙදෙත් ද, ඒ කෙසේහු බැහැර කළ යුත්තාහු යැ, ඉදින් බැහැර කරනු ලබන්නාහු යෙදීමට යෙත් ද එහි මෙසේ විමැසියයුතු: දෙකක් තුනක් හෝ එයින් වැඩියක් හෝ ක්ලේශයෝ එක් ආර්‍ය්‍යමාර්‍ගයෙකින් ප්‍රහාණයට යෙත් දැ’යි, ඉදින් මෙසේ විමසනු ලබන්නාහු යෙදීමට යේ ද එහි මෙසේ විමැසිය යුතු: පරම්පරායෙන් හෝ පිටකය හා සැසැඳෙනුයෙන් හෝ සූත්‍රයාගේ අර්‍ත්‍ථය ද, අර්‍ත්‍ථ නො වූයේ ද විමැසියැයුතු. යම්හෙයකින් සූත්‍රය දක්වන්නට නො හැකි හෝ වේ ද, සූත්‍රය නොමැ සැක කළයුතු. මෙසේ ආදියෙහි යම් පරිදි කුශලධර්‍මයෝ වෙත් ද යම් කෙලෙස් කෙනෙක් වෙත් නම් ඔහු ප්‍රහීණ වන්නාහ යි ඔහු පරීක්‍ෂා කළ යුත්තාහ. (පළමු කොට කුශලය හෝ ප්‍රතිපක්‍ෂ විසින් හෝ පළමුකොට දේශනාව අනූන අනධික කොට උගතයුත්තී යැ. (යථාපඨමො උත්තිලෝ?) දැන් යම් කෙලෙස් කෙනකුන්ට යම් ආර්‍ය්‍ය ධර්‍ම කෙනෙක් දෙසනලද්දාහු ද, මේ කෙලෙස්හු මේ ආර්‍ය්‍යධර්‍මයන්ගෙන් ප්‍රහීණ වෙත් ද නොහොත් ප්‍රහීණ නො වෙත් දැ යි විමැසියැයුත්තාහු යැ, ඉදින් පරීක්‍ෂා කරනු ලබන්නාහු යෙදෙත් නම් ගතයුත්තාහු යැ, යළි නො යෙදෙන්නාහු නම් යම් කෙලෙස් කෙනෙක් ප්‍රතිපක්‍ෂ නො වෙත් ද ඒ කෙලෙස්හු බැහැර නො කළ යුත්තාහු යැ යම් ආර්‍ය්‍යධර්‍ම කෙනෙක් (කෙලෙසුන්ට) ප්‍රතිපක්‍ෂ වෙත් ද, ඒ ආර්‍ය්‍යධර්‍මයෝ බැහැර කළ යුත්තාහු යැ, ආර්‍ය්‍යධර්‍මයෝ නො පැමිණි කෙලෙසුන්ගේ ප්‍රහාණයට නො මැ යෙති. ආර්‍ය්‍යධර්‍මයෝ සියලු කෙලෙසුන්ගේ ප්‍රහාණය පිණිස නො ද පවතිත්.
ඒ මෙසේ යැ: මෛත්‍රිය කුසල් වූ යැ, රාගය අකුසලයෙකි. මෛත්‍රිය කුසල් යැයි කොට අකුසල් වූ රාගයාගේ ප්‍රහාණය පිණිස නො මැ පවතී, ව්‍යාපාදය මෛත්‍රියෙන් ප්‍රහාණයට යෙයි. එහෙයින් උභයක්ලේශයෝ විමැසියැයුත්තාහු යැ.
කුසල් වූ හෝ අකුසල් වූ හෝ යම් යම් ධර්‍මයෙක් දක්වනු ලැබේ ද ඒ ධර්‍මය අපකර්‍ෂණය කළයුත්තේ යැ, ඉදින් ඔහු යෙදෙත් නම් අපකර්‍ෂණ කරනු ලබන්නේ පරීක්‍ෂා කළයුත්තෙක් නැති. එක් ආර්‍ය්‍ය ධර්‍මයෙකින් ක්ලේශයෝ දෙදෙනෙක් හෝ ප්‍රහීණ වෙති, ආර්‍ය්‍යධර්‍ම දෙකෙකින් එක් ක්ලේශයෙක් හෝ ප්‍රහීණෙ වේ යයි.
නොහොත් මෙසේත් විමසනුලබන්නේ යෙදේ නම්, එහි යෙදෙන පරිදි විමැසියැයුතු හෝ එහි යම්පරිදි සූත්‍රය නිර්දේශ කරන්නට නො හැකි වේ නම් විමැසියැයුතු හෝ වෙයි. සූත්‍රයෙහි විචිකිත්සා නො මැ කළයුතු යැ. (කිලේසො ච?) ආර්‍ය්‍යධර්‍මයන් දේසිත කල්හි දෙපරිද්දෙකින් විමැසියැයුතු: ගාථායෙන් හෝ වෙය්‍යාකරණයෙන් හෝ යම් මේ ක්ලේශයෝ දෙසනලද්දාහු ද යම් යම් ආර්‍ය්‍යධර්‍මයෝ දෙසනලද්දාහු දැ’යි කිමැ හෝ මේ කෙලෙස්හු මේ ආර්‍ය්‍යධර්‍මයන්ගෙන් ප්‍රහීණ වෙත් ද, නොහොත් ප්‍රහීණ නො වෙත් ද, යළි මේ ආර්‍ය්‍යධර්‍මයෝ මේ කෙලෙසුන්ගේ ප්‍රහාණය පිණිස පවතිත් දැ’යි.
තවද කුශලධර්‍මයන්ගෙන් අකුශලධර්‍මයෝ ප්‍රහාණයට යෙති, එතෙකුදුවත් සියලු කුශලයන්ගෙන් සියලු අකුශලයෝ ප්‍රහාණයට නො යෙති. මෙසේ යැ: මෛත්‍රිය කුසල් යැ, රාගය අකුසල් වෙයි, එහෙත් මෛත්‍රිය කුසල් යැ රාගය අකුසලැයි කොට මෛත්‍රියෙන් රාගය ප්‍රහාණයට නො යෙයි, ව්‍යාපාදය මෛත්‍රියෙන් ප්‍රහාණයට යෙයි. මෙසේ ක්ලේශ යෙකැයි කොට සූත්‍රයෙන් (දැක්වූ පරිදි) ප්‍රහාණයට යෙයි. සූත්‍රය ධර්‍මයෙකැ යි කොට සියලු ක්ලේශයන්ගේ ප්‍රහාණය පිණිස නො පවතී. සූත්‍රයාගේ මේ ආර්‍ය්‍යධර්‍මයෙක් සංක්ලේශයට ප්‍රතිපක්‍ෂ ද, ඒ ක්ලේශය ඒ ධර්‍මයෙන් ප්‍රහාණයට යේ යයි.
එහි සූත්‍රයෙහි හෝ වෙය්‍යාකරණයෙහි හෝ කුසලයක් දෙසූ කල්හි සංක්ලේශයෝ හෝ ආර්‍ය්‍යධර්‍මයෝ හෝ නො යෙදෙත් ද, ඒ ධර්‍මයෝ මහාපදේසයෙහි දැක්වියැයුතු අවයවයෙකින් බැහැර කළ යුත්තාහු යැ. එහි ක්ලේශයන්ගෙන් ද ආර්‍ය්‍යධර්‍මයෙන් ද දෙසන ලද ඉදින් ඒ ආර්‍ය්‍යධර්‍මයෙන් ඒ ක්ලේශයෝ ප්‍රහාණයට යෙත් ද, එහි දු මත්තෙහි විමැසියැයුතු: කවර කරුණෙකින් තෙල ක්ලේශයෝ දුරුකළයුත්තාහු ද, කවර කරුණෙකින් ආර්‍ය්‍යධර්‍මයෝ දෙසනලදහු දැයි, යම් යම් අයුරෙකින් හෝ ආර්‍ය්‍යධර්‍මයෝ දෙසන ලද්දාහු ද, ඒ ඒ ප්‍රකාරයෙන් මේ ක්ලේශය සිටියේ යැ, ඒ එසේ මැයැ, එක් ක්ලේශයෙක් ඇත, එයින් ආර්‍ය්‍යධර්‍මය අන්පරිදි නො වෙයි. අන් පරිද්දෙකින් ප්‍රහීණ කටයුතු වේ. ඒ මෙසේ යැ: දිට්ඨිරාගය ද අවිද්‍යාව ද දර්‍ශනයෙන් ප්‍රහීණ කටයුත්තාහු යැ, ඉදින් එසේ වුව ද අවිද්‍යාව භාවනාවට භූමි වූවා භාවනායෙන් ප්‍රහීණ කටයුත්තී යැ, ඒ අවිද්‍යාව මැ උද්ධංභාගිය වෙයි. නිවන දක්නා විමුක්තියෙන් අනිමිත්තවෙතොසමාධියෙන් අමනසි කාරයෙන් ප්‍රහීණ වෙයි. මෙසේ සාර්‍ත්‍ථ වැ සව්‍යඤ්ජන වැ පරීක්‍ෂා කළ යුතු යැ, දර්‍ශන යෙන් ප්‍රහීණ කළයුතු යම් ක්ලේශ කෙනෙක් වෙත් ද දර්‍ශනාකාරයෙන් ආර්‍ය්‍යධර්‍මය දේශිත යැ, භාවනායෙන් ප්‍රහාතව්‍යයෝ භාවනාකාරයෙන් ආර්‍ය්‍යධර්‍මය දේශිත යැ, පටිසේවනයෙන් (ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂාවෙන්) ප්‍රහාතව්‍ය ක්ලේශයෝ වෙත් ද එහි ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා කාරයෙන් ආර්‍ය්‍යධර්‍මය දේශිත යැ, මෙසේ විනෝදනයෙන් ප්‍රහාතව්‍යයෝ යැ යි සප්ත