දොළොස් වැන්නේ - ඛොමදුස්සං නාම කොමු පිළියෙහි උසස් බව හේතු කොට ගෙන මෙසේ ලත් නම ඇති, සහායං ශාලාවෙහි, ඵුසායති ‘ඵුසිතානි’ (දිය බින්දු) මුංචති මුදයි, වසියි. බුදුන් වහන්සේ මේ ශාලාවට වඩිනු කැමති වූ සේක්; මා මෙසේ පැමිණෙන කල්හි අපහසු ස්වභාවයක් වේ. එක් කරුණක් උදෙසා පැමිණෙන්නෙමි යි අධිෂ්ඨාන වශයෙන් වැස්ස ඉපද වූ සේක. සභාධම්මං සුවසේ (පහසුවෙන්) හිඳගෙන සිටින්නවුන් නො සොළවා එක් පැත්තකින් පැමිණීම ඔවුන්ගේ ශාලා ධර්මය නමි. මහජනයා සොළවා (ඈත් මෑත් කරවා) කෙළින් ම පැමිණීම නො වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සෘජුව ම එති. එයින් ඔවුහු කිපියාහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ගරහමින් කෙ ච මුණ්ඩකා සමණකා කෙ ච සභාධම්මං ජානිස්සන්ති (මුඩු මහණහු කවරහු ද? කවර කෙනෙක් සභා නීතිය දනිත් ද?) ය කීහ. සන්තො පණ්ඩිතයෝ සත්පුරුෂයෝ පහාය මේ රාගාදිය හැර දමහා, රාග ආදිය හික්මීම පිණිස ධර්මය කියා දෙති. එහෙයින් ඔවුහු ‘සන්තො’ නමි.

වංගීසසංයුත්තයේ පළමු වැන්නේ - අග්ගාළවෙ චෙතියෙ අළව් නුවර ප්‍රධාන විහාරයේ, බුදුන් වහන්සේ ඉපදීමට පෙර අග්ගාළවක ගොතමක ආදි යක්ෂනාග ආදීන්ගේ භවන - චෙතිය - විය; බුදුන් උපන් කල්හි ඒවා බැහැර කොට මිනිස්සු විහාර කළහ. ඒවාට ඒ නම් ම ඇති විය. නිග්‍රොධ කප්පෙන නිග්‍රෝධ වෘක්ෂ මූලවාසී කප්ප තෙරුන් විසින් ඔහීයකො ‘ඔහීනකො’ වෙහෙර (රැකීමට) නවතා තබනු ලබන විහාර පාලො මුරකරු කටයුතු කරන්නා; හේ එකල්හි අවස්සික (වර්ෂ නැති) පාත්‍ර සිවුරු දැරීමෙහි පළපුරුද්දක් නැති, ඉක්බිති තෙරවරු ඇවැත්නි, මේ කුඩ-පාවහන්-හැරමිටි ආදිය බලාගනිමින් සිටින්න’යි විහාර රකින්නකු කොට පිඬු පිණිස වැඩියහ. එහෙයින් ‘විහාරපාල’ යි කියන ලදි. සමලංකරිත්‍වා තමාගේ වත්කම් අනුව අලංකාරවලින් සරසා, චිත්තං අනුද්ධංසෙති කුසල් සිත විධ්වංශනය කරයි, විනාශ කරයි, තං කුතෙත්‍ථ ලබ්භා ඒ රාගය උපන් කල්හි ඒ කාරණය කොහෙන් ලැබිය හැකි ද? යං මෙ පරො වෙනත් පුද්ගලයෙක් හෝ ධර්මයක් යම් කරුණකින් මගේ අනභිරතිය වනසා දැන් ම අභිරතිය උපදවන්නේ ද (ඒ) ආචාර්ය, උපාධ්‍යායවරු ද මා විහාරයෙහි හැර දමා ගියාහු වෙත්.

අගාරස්මා ගිහි ගෙයින් නික්‍ඛන්තං (නික්මුණා වූ) අනගාරියං පැවිදි බවට පත් යන අරුත යි කණ්හතො කෘෂ්ණ (අඳුරු) පැත්තෙන්, මාරයාගේ පාර්ශ්වයෙන් ඉදිරියට දිව එත් උග්ගපුත්තා උසස් වූවන්ගේ පුත්‍රයෝ, මහේශාඛ්‍ය වූ රාජන්‍ය (ක්‍ෂත්‍රිය) වූ; දළ්හධම්මිනො දැඩි දුණු දරන්නා වූ, උත්තම ප්‍රමාණ වූ ආචාර්ය දුණු දරන්නා වූ, සහස්සං අපලායිනං යම් කෙනෙක් හාත්පස මේ ඊතල විසුරුවන්නාහු ද, ඔවුන්ගෙන් පැන නො යන සංඛ්‍යාව දක්වන්නේ සහස්සං (දහසකි) යි කී ය. එත්තකො භිය්‍යො මේ දහසටත් වැඩි, නෙව මං ඛ්‍යාධයිස්සන්ති මා සෙලවීමට නො හැකි වන්නෝ ය. ධම්මෙ සම්හි පතිට්ඨිතං අනභිරතිය වනසා අභිරතිය ඉපදවීමට සමත් ස්වකීය ශාසන ධර්මයෙහි පිහිටි, කියන ලද්දේ මෙය යි; දුණුවායන් දහසක් හාත්පසින් ඊ විසුරුවද්දී (විදිද්දී) පුහුණු වූ පුරුෂයා දණ්ඩක් ගෙන සියලු ඊ සිරුරෙහි නො වැටෙන සේ අතරමග දී ම පහර දී පා මුල වට්ටවයි ද? එහි එක ම දුන්නක් ඊ දෙකක් එක විට මුදා නො හරී. (එහෙත්) මේ ස්ත්‍රීහු රූපාරම්මණ ආදි වශයෙන් ඊ පහ පහ එක විට මුදා හරිති. එසේ මුදා හරින්නාවූ ඔවුහු ඉදින් තවත් දහසක් වුව මා සෙලවීමට සමත් නො වන්නාහු ය.

සක්‍ඛීහි මෙ සුතං එතං මා විසින් එය සම්මුඛයෙහි (ඉදිරිපිට දී) අසන ලදි. නිබ්බානගමණං මග්ගං (නිර්වාණගාමී මග, විපස්සනාව අරභයා කී ය. එය නිර්වාණයට පූර්වභාග වූ මාර්ගය යි. ලිංග විපර්යාසයෙන් ‘මග්ගං’ (මග්ගො වෙනුවට) යි කී ය. තත්‍ථ මෙ ‘තස්මිං මෙ’ තමාගේ අභිනව විපස්සනා සංඛ්‍යාත වූ නිර්වාණාධිගම මාර්ගයෙහි සිත නිරත වී (තිබේ). පාපිමා මරු අමතයි; මච්චු ඔහු ම ආමන්ත්‍රණය කරයි. න මෙ මග්ගම්පි දක්‍ඛසි යම් සේ මගේ භවයෝනි ආදියෙහි ගිය මග ද නො දක්නෙහි ද එසේ කරන්නෙමි.

දෙවැන්නේ - නික්‍ඛමති විහාරයෙන් නික්ම යයි. අපරජ්ජුවා කාලෙ දෙවැනි දිනයේ, පිඬු සිඟා යන වේලාවේ හෝ, විහාරයට නැමුණු තෙර නමකි. අරතිඤ්ච රතිඤ්ච ශාසනයෙහි අරතියත් කාමගුණයන්හි රතියත් (ඇල්මත්), සබ්බසො ගෙහසිතඤ්ච විතක්කං පඤ්චකාම ගුණයෙන් යුත් ලෞකික ජීවිතය පිළිබඳ පාප සිතුවිලි ද සර්වාකාරයෙන් දුරු කොට, වනථං කෙළෙස් නමැති මහා වනය, කුහිඤ්චි කිසියම් අරමුණක, නිබ්බනථො නික්ලේශී වනය, අරතො තණ්හාරති රහිත වූ,

පුථුවිඤ්ච වෙහාසඤ්ච පොළොවෙහි පිහිටියාවූ ස්ත්‍රී පුරුෂ වස්ත්‍ර අලංකාර ආදි රූප ද, අහස ඇසුරු කළා වූ සඳ හිරු ආලෝක ආදිය ද රූපගතං ‘රූපං’ම ය. ජගතොගධං ‘ජයතියා ඔගධං’ (ලෝකයෙහි ගැඹුරෙහි) පෘථිවිය ඇතුළත නාගභවනයට ගිය යන අරුත යි. පරිජිය්‍යති ‘පරිජීරති’ සහමුලින් දිරයි. සබ්බමනිච්චං ඒ සියල්ල අනිත්‍ය යි. මෙය තෙරුන් වහන්සේගේ විපස්සනාව යයි කියත්. එවං සමෙච්ච මෙසේ පැමිණ, චරන්ති මුතන්තා දැන ගන්නා ලද ආත්මභාව ඇති ව වාසය කරත්.

උපධීසු ස්ක්නධ, ක්ලේශ, අභිසංඛාරචල, ගථිතා ගිජු වූවාහු, දිට්ඨසුතෙ ඇසින් දක්නා ලද රූප, කණින් අසන ලද ශබ්ද, පටිඝෙ ච මුතෙ ච මෙහි ‘පටිඝ’ ශබ්දයෙන් ගන්ධ රස ගන්නා ලදි. ‘මුත’ ශබ්දයෙන් ඵොට්ඨබ්බ ආරම්මණය යි. යො එත්‍ථ න ලිම්පති යමෙක් මේ පඤ්චකාම ගුණයන්හි තෘෂ්ණා දෘෂ්ටි කසටින් නො ගැල්වේ ද?

අථ සට්ඨි නිස්සිතා සවිතක්කා පුථුජනතාය අධම්මා නිවිට්ඨා ඉක්බිති අරමුණු සය ඇසුරු කළ බොහෝ අධර්ම විතර්කයෝ ප්‍රජාව තුළට වැදගන්නාහු ය යනු අර්ථය යි. න ච වග්ගගතස්ස කුහිඤ්චි කිසිදු තැනක ක්ලේශ වර්ගයට පැමිණියේ නො වේ ද, නො පන දුට්ඨුල්ලභාණි ‘දුට්ඨුල්ල’ - දුකුලා නම් ඇවතට අදාළ නැතහොත් අශ්ලීල ලෙස වූ වචන, ‘භාණි’ - පවසන්නෙක් නො වන්නේ ද, ස භික්‍ඛු හේ මේ අයුරේ ‘භික්ෂුව’ නම් වේ.

දබ්බො දක්ෂ වූ, පණ්ඩිත වූ, චිරරත්තසමාහිතො දිගු කලක් සමාධිගත සිත් ඇත්තේ, නිපකො නිපුණ බවෙන් සමන්විත වූ, පරිණත වූ ප්‍රඥාව ඇත්තේ, අපිහාලු තෘෂ්ණා රහිත වූ, සන්තං පදං නිර්වාණය, අජ්ඣගමා මුනි අවබෝධ කොට ගත් මුනිවරයා, පටිච්චපරිනිබ්බුතො කංඛති කාලං නිවණ නිසා කෙලෙස් පරිනිර්වාණයෙන් පිරිනිවියේ පරිනිර්වාණ කාලය අපේක්ෂා කරයි (බලාපොරොත්තු වෙයි).