ඡට්ඨෙ රාජගහෙති එවංනාමකෙ නගරෙ. තඤ්හි මහාමන්ධාතුමහාගොවින්දාදීහි පරිග්ගහිතත්තා “රාජගහ”න්ති වුච්චති. “දුරභිභවනීයත්තා පටිරාජූනං ගහභූතන්ති රාජගහ”න්තිආදිනා අඤ්ඤෙනෙත්ථ පකාරෙන වණ්ණයන්ති. කින්තෙහි? නාමමෙතං තස්ස නගරස්ස. තං පනෙතං බුද්ධකාලෙ චක්කවත්තිකාලෙ ච නගරං හොති, සෙසකාලෙ සුඤ්ඤං යක්ඛපරිග්ගහිතං තෙසං වසනට්ඨානං හුත්වා තිට්ඨති. වෙළුවනෙ කලන්දකනිවාපෙති වෙළුවනන්ති තස්ස විහාරස්ස නාමං. තං කිර අට්ඨාරසහත්ථුබ්බෙධෙන පාකාරෙන පරික්ඛිත්තං බුද්ධස්ස භගවතො වසනානුච්ඡවිකාය මහතියා ගන්ධකුටියා අඤ්ඤෙහි ච පාසාදකුටිලෙණමණ්ඩපචඞ්කමද්වාරකොට්ඨකාදීහි පටිමණ්ඩිතං බහි වෙළූහි පරික්ඛිත්තං අහොසි නීලොභාසං මනොරමං, තෙන “වෙළුවන”න්ති වුච්චති. කලන්දකානඤ්චෙත්ථ නිවාපං අදංසු, තස්මා “කලන්දකනිවාපො”ති වුච්චති.

පුබ්බෙ කිර අඤ්ඤතරො රාජා තං උය්යානං කීළනත්ථං පවිට්ඨො සුරාමදමත්තො දිවාසෙය්යං උපගතො සුපි, පරිජනොපිස්ස “සුත්තො රාජා”ති පුප්ඵඵලාදීහි පලොභියමානො ඉතො චිතො ච පක්කාමි. අථ සුරාගන්ධෙන අඤ්ඤතරස්මා රුක්ඛසුසිරා කණ්හසප්පො නික්ඛමිත්වා රඤ්ඤො අභිමුඛො ආගච්ඡති. තං දිස්වා රුක්ඛදෙවතා “රඤ්ඤො ජීවිතං දස්සාමී”ති කලන්දකවෙසෙන ගන්ත්වා කණ්ණමූලෙ සද්දමකාසි. රාජා පටිබුජ්ඣි, කණ්හසප්පො නිවත්තො. සො තං දිස්වා “ඉමාය කාළකාය මම ජීවිතං දින්න”න්ති කාළකානං නිවාපං තත්ථ පට්ඨපෙසි, අභයඝොසඤ්ච ඝොසාපෙසි. තස්මා තතො පට්ඨාය තං “කලන්දකනිවාප”න්ති සඞ්ඛං ගතං. කලන්දකාති හි කාළකානං නාමං, තස්මිං වෙළුවනෙ කලන්දකනිවාපෙ.

මහාකස්සපොති මහන්තෙහි සීලක්ඛන්ධාදීහි සමන්නාගතත්තා මහන්තො කස්සපොති මහාකස්සපො, අපිච කුමාරකස්සපත්ථෙරං උපාදාය අයං මහාථෙරො “මහාකස්සපො”ති වුච්චති. පිප්පලිගුහායන්ති තස්සා කිර ගුහාය ද්වාරසමීපෙ එකො පිප්පලිරුක්ඛො අහොසි, තෙන සා “පිප්පලිගුහා”ති පඤ්ඤායිත්ථ. තස්සං පිප්පලිගුහායං. ආබාධිකොති ආබාධො අස්ස අත්ථීති ආබාධිකො, බ්යාධිකොති අත්ථො. දුක්ඛිතොති කායසන්නිස්සිතං දුක්ඛං සඤ්ජාතං අස්සාති දුක්ඛිතො, දුක්ඛප්පත්තොති අත්ථො. බාළ්හගිලානොති අධිමත්තගෙලඤ්ඤො, තං පන ගෙලඤ්ඤං සතො සම්පජානො හුත්වා අධිවාසෙසි. අථස්ස භගවා තං පවත්තිං ඤත්වා තත්ථ ගන්ත්වා බොජ්ඣඞ්ගපරිත්තං අභාසි, තෙනෙව ථෙරස්ස සො ආබාධො වූපසමි. වුත්තඤ්හෙතං බොජ්ඣඞ්ගසංයුත්තෙ –

“තෙන ඛො පන සමයෙන ආයස්මා මහාකස්සපො පිප්පලිගුහායං විහරති ආබාධිකො දුක්ඛිතො බාළ්හගිලානො. අථ ඛො භගවා සායන්හසමයං පටිසල්ලානා වුට්ඨිතො යෙනායස්මා මහාකස්සපො තෙනුපසඞ්කමි, උපසඞ්කමිත්වා පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ නිසීදි. නිසජ්ජ ඛො භගවා…පෙ… එතදවොච – ‘කච්චි තෙ, කස්සප, ඛමනීයං, කච්චි යාපනීයං, කච්චි දුක්ඛා වෙදනා පටික්කමන්ති, නො අභික්කමන්ති, පටික්කමොසානං පඤ්ඤායති නො අභික්කමො’ති? ‘න මෙ, භන්තෙ, ඛමනීයං, න යාපනීයං, බාළ්හා මෙ භන්තෙ, දුක්ඛා වෙදනා අභික්කමන්ති නො පටික්කමන්ති, අභික්කමොසානං පඤ්ඤායති නො පටික්කමො’ති.

“‘සත්තිමෙ, කස්සප, බොජ්ඣඞ්ගා මයා සම්මදක්ඛාතා භාවිතා බහුලීකතා අභිඤ්ඤාය සම්බොධාය නිබ්බානාය සංවත්තන්ති. කතමෙ සත්ත?

සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො ඛො, කස්සප, මයා සම්මදක්ඛාතො භාවිතො බහුලීකතො අභිඤ්ඤාය සම්බොධාය නිබ්බානාය සංවත්තති…පෙ…

උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගො ඛො, කස්සප, මයා සම්මදක්ඛාතො භාවිතො බහුලීකතො අභිඤ්ඤාය සම්බොධාය නිබ්බානාය සංවත්තති. ඉමෙ ඛො, කස්සප, සත්ත බොජ්ඣඞ්ගා මයා සම්මදක්ඛාතා භාවිතා බහූලීකතා අභිඤ්ඤාය සම්බොධාය නිබ්බානාය සංවත්තන්තී’ති. ‘තග්ඝ භගවා බොජ්ඣඞ්ගා, තග්ඝ, සුගත, බොජ්ඣඞ්ගා’”ති.

“ඉදමවොච භගවා. අත්තමනො ආයස්මා මහාකස්සපො භගවතො භාසිතං අභිනන්දි. වුට්ඨහි චායස්මා මහාකස්සපො තම්හා ආබාධා, තථා පහීනො චායස්මතො මහාකස්සපස්ස සො ආබාධො අහොසී”ති.